Pigułka wiedzy ze wstępu do prawoznawstwa | mgr Mateusz Załęski | Legalny Podcast

Dzień dobry. Witam w kolejnym odcinku "Legalnego Podkastu". Dziś pigułka wiedzy z prawo znastwa, którą poprowadzi dla państwa jeden z prowadzących tego przedmiotu na wydziale prawej administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego-Wolsztynie. Człowie, którego wielbia każyna student i chwali sobie za sposób, w jaki przekazują swoją wiedzę. Pan magister ma te uzałęzki z katedry teorii historyj prawo. Panie magisze, dzień dobry i przekazuję pan głos. Dzień dobry. Dzień dobry. Dzień dobry. Witam serdecznie. Dziękuję bardzo. Prawo znastwo, wstęp do nauko państwiej prawie, bo różnie może być nazywany ten przedmiot jest naukotypowo propedę utyczną, czyli tak wprowadzającą studentów zagadnienia dotyczące prawa. Mę przygotować studentów do dalszej edukacji prawniczej. Tak ma zaznajomić studentów z podstawowymi terminologią prawniczą, z podstawowymi zasadami, tworzenia stosowania prawa z podstawowymi inni, zastosowania prawa z podstawowymi instytucjami prawnymi. Jest to przedmiot, który został wyodremniony przede wszystkim w celach właśnie didaktycznych. W celu wprowadzenia studentów w dalsze zagadnienia dotyczące prawa. Jeżeli chodzi o ten przedmiot, należy on do kręgu przedmiotów takich ogólno prawniczych, takich jak logika, filozofia, teoria, prawa, przeciwieństwy do takich strictedogmatycznych przedmiotów, jak prawo cywilne, prawo karne, do przedmiotów historyczno-prawnych, jak prawo rzymskie, historia, prawa, po wszechna historia państwa i prawa polskiego, czy do nauk pomocy, jak medycyna sądowa. Jeżeli chodzi o zajęcia ze studentami, to zawsze ich staram zaznajomić od początku samym terminem prawo. Co, czym te prawo jest? Co przez to pojęcie należy rozumieć? Na pojęcie prawa można patrzeć z dwóch perspektyw, z perspektywy historycznej i bardziej współczesnej. Z perspektywy historycznej zwracamy uwagę na to, jak prawo, wizja, prawa wiedza na temat prawa się zmieniała, jak ewoluowała na przestrzeni lat. Z perspektywy współczesnej zwracamy uwagę na to, że w zależności to jaką koncepcję prawa, jako wizje prawa przyjmiemy, jako będziemy uważali za najlepszą, to będzie to miało wpływ na to, jakimi zasadami będziemy się kierować w procesie tworzenia prawa w procesie stanowstosowania prawa w procesie jego interpretacji. Z historycznej perspektywy prawa musimy sobie powiedzieć o różnych wizjach prawa, o różnych koncepcjach prawa. Mamy we współczesnym prawo z naszie dwie perspektywy badawcze. Pierwsza z nich traktuje prawo jako zespół norm. Zespół norm postępowania utrwalonych językowo w odpowiednich źródłach prawa. Natomiast druga perspektywa traktuje prawo jako pewien fakt, czy może bardziej zespół faktów dających się badać empirycznie. Przy użyciu metod właściwy dla innych, takich jak zarządzanie, jak ekonomia, jak psychologia, jak socjologia, te przedmioty mają pozwalać badać prawo nie tylko takim jakim jest, ale też na to, jak te prawo wpływa na zachowania ludzi na społeczeństwo. Zajmimy się na początku pierwszą z tych perspektyw. W traktowanie prawo jako zespół norm postępowania. W tej perspektywie trzeba sobie powiedzieć o takiej odwiecznej dychotomi, szkoły, prawnonaturalnej i pozytywizmu prawniczego. Zacznając od pewnego krótkiego, bardzo rysu historycznego, trzeba sobie powiedzieć, że myśl na temat prawa sięga najdawniejszych, najdawniejszych lat, starożytności, tak, gdzie to w filozofowie, myślicele uważali, że prawo jest czymś naturalnym. Tak jak w przyrodzie następują po sobie po rynoku, następuje dziennie ponocy. Tak samo łat taki prawny, porządek prawny miał być czymś naturalnym, występującym społeczeństwach. Oczywiście z biegiem czasu odstępowano od tego. Zaczę udominować powoli poglądy o tym, że jednak prawo jest to, być zupełnie odrębny od kwestii naturalnych, że jest to coś, co zostało stworzone przez człowieka, co jest wytworem ludzkiego umysłu. I ta odrębność prawa z biegiem lat następowała coraz większa. A cała refleksja na temat tego prawa tworzonego, ustanawianego przez rządzących przez ludzi nazywano prawem pozytywnym, czyli obowiązującym tu i teraz z mocy uznania, bądź ustanowienia przez legalną władzę publiczną. I na przestrzeni raz ten pogląd o samodzielności od rymności prawa tworzonego przez człowieka prawa pozytywnego zaczął się rozwijać, zaczął być dominującym poglądy. Aż do 20 wieku kiedy to ten pogląd trochę ucierpiał, w związku z tym, co się wydarzyło w XX wieku. Ale po kolei, jeżeli chodzi o koncepcję prawno naturalne, to nie jest jedna jednolita szkoła, wizja prawa, a z biurpewnych kierunków. Co do zasady kierunki te uważały, że prawo pozytywne nie jest wyłącznym prawem, które obowiązują ludzi, których ludzie muszą przestrzegać. Mieliśmy tam do czynienia, czymś takim jak dualizm norm obowiązujących ludzi. To znaczy z jednej strony obowiązują normy ustanowione przez człowieka, czyli prawo stanowione przez człowieka, prawo pozytywne, a z drugiej strony mamy prawa natury, czyli prawo naturalne. Te prawa natury obowiązują niezależnie od prawa pozytywnego. To te prawo naturalne, prawa natury są tym idealnym prawem, wzorem prawa, które prawo stanowione przez człowieka, które prawo stanowione przez człowieka powinno używisniać, powinno wdrażać. Były doszło do jakiejś kolizy między prawem pozytywnym, a prawem naturalnym tym najważniejszym absolutnym prawem było prawo naturalne i prawa natury. I to one były najważniejsze. Gdyby doszło do kolizy między prawem pozytywnym, a prawem naturalnym, tym ważniejszym prawem było prawo naturalne. W koncepcjach prawnonaturalnych nie istotne było samo ustanowienie prawa przez rządzących. Nie było najważniejsze te prawo, a prawo oceniano także z perspektywy takich wartości jak słuszność czy sprawiedliwość, a więc treść prawa też miała tutaj istotne znaczenie. Koncepcje prawno naturalne nie są jednolitą doktry, a składają się z kilku różnych kierunków. Ja ja Państwu przedstawię ze względu na to, gdzie tych źródeł prawa poszukiwano. Pierwszy podstawowy kierunek koncepcji prawno naturalnych to były koncepcje, które byśmy określił i mianem kosmologicznych. Kosmologiczne ponieważ one tych źródeł prawa poszukiwały gdzieś tam w kwestiach natury, tak w świecie przyrody. Drugi kierunek to były koncepcje teologiczne. Jak tutaj się pewien państwo możecie domyślać tutaj tego źródła prawa poszukiwaną, gdzieś tam w istotach boskich w Bogu, tak? To Bóg czy jakieś bóstwo ustanawiało prawa rządzące wszechświatem, a ludzki ustawodawca miał tylko te prawo odkrywać i stanowić w myśl tego, co chciała istotę boska. Trzeci kierunek to jest kierunek racjonalistyczny, lajcki czasami nazywanym. To kierunek gdzieś źródeł prawa poszukiwano w ludzkim rozumie, w godności człowieka. Według tego nurtu człowiek jest istotą predysponowaną do życia w społeczeństwie, a żeby te społeczeństwo mogą funkcjonować, to musieli się okrześlonych porządek prawny. I właśnie dlatego człowiek taki porządek prawny ustanawiu. Do przedstawicieli tych koncepcji prawnonaturalnych możemy zajęcić takie postacie, jak Aristoteles, jak święty Tomas Zakfinu, czy Jan Jakub Russo. Jeżeli chodzi o drugą przeciwstawną wizję koncepcję prawa, czyli pozytywizm prawniczy, tutaj przedstawiciele uważali, że prawo istnieje, jeżeli nie wyłącznie, to przede wszystkim postaci tekstów prawnych. A więc to, co jest wpisane, to jest prawem. Prawo, a inne porządki normatywne, takie jak moralność, jakieś kwestie sprawiedliwości, to są zupełnie odrębne kwestie. Przestawiciele pozytywizmu prawniczego głośli postulat antyfilosofii prawa, to znaczy zadaniem prawnikiem była tylko i wyłącznie analiza norm prawnych. Nie powinno się zajmować rozstrzyganiem tego, czy prawo jest słuszne, racjonalne, czy sprawiedliwe. Jednym z przedstawicieli pozytywizmu prawniczego w takiej skrajnej wersji twardej wersji by John Austin uważał on, że prawo to rozkaz polecenie suwerena, w którym za każdym razem odpowiada przymus. Według tych przedstawicieli takie otwartego pozytywizmu prawniczego, państwo prawo przymus to nierozerwalny trójkąt. Skrytykowali to późniejsi autorzy, ponieważ pozytywizm prawniczy też nie jest taką jednolito bryłą, ma pewne swoje odmiany. Jednym z późniejszych przedstawicieli pozytywizmu prawniczego. Przestawiciel czegoś, co byśmy określeli pozytywizmem miękim, no pozytywizmem Herbert Hart skrytykował wizję John Austina. Zauważył, że absolutnie nie jest tak, że przymus jest nierozłącznym elementem. Uważał, że obywatele muszą czuć różnicę pomiędzy państwem, które przymusza swoich obywateli do pewnego zachowania, a bandytą, który wymusza grożąc nam niebezpiecznym przedmiotem bronią określone zachowanie. Według Herberta Harta dla John Austina wzorem prawa chyba bardziej było prawo karne niż prawo cywilne. Najdalej idącym kierunkiem w oderwaniu prawa od innych porządków normatywnych jak moralność, od innych kwestii jak sprawiedliwość, był normatywizm prawniczy. Twórcą normatywizmu był Hans Kelsen. Nazwa tego kierunku wzięła się od jednej z cechy prawa, to mianowicie od normatywizmu. Nazwa kierunku wzięła się od uznania prawa za formalną powinność, za formalne powinności ujęte w postaci norm tworzących hierarchiczny system aktów prawnych. Z sporem między pozytywistami a przedstawicielami koncepcji prawno naturalnych wiąże się rozróżnienie dwóch słów łacińskich Lex i Jus. Na pierwszy rzut ok. oznaczają one to samo, prawo, ale nie do końca. Lex to jest te prawo występujące w tekstach prawnych. Te prawo spisane, prawo występujące w ustawie, prawo spisane w rozporządzeniach w konstytucji. Natomiast Jus to oprócz tego prawa spisanego także podstawowe wartości społeczne, podstawowe wartości takie jak sprawiedliwość, moralność, słuszność. Nawet jeżeli wartości te nie są wprost wyrażone w przepisach prawnych, to i tak są one obowiązujące. Z tej dychotomi pomiędzy przedstawicielami pozytywizmu prawnych tego, a koncepcjami prawno naturalnymi, wyłamuje się tak zwana szkoła historyczna w prawo zna stwie. Jej twórcami był Gustaf von Hugo i Friedrich von Saviny. Przedstawiciele szkoły historycznej w prawo zna stwie odrzucali wizję praw natury jako takiego niezmiernego wzorca postępowania jako niezmiennego prawa, obowiązującego każdego człowieka. Ale jednocześnie uważali, że te prawo stanowione przez człowieka, prawo pozytywne jest tylko uzupełnieniem obowiązującego każdego człowieka po rządku prawnego. Koncepcje prawno naturalne zastąpili wizją prawa, które powstaje wyniku wielowiekowego rozwoju historycznego danego kraju. Dany kraj, dane społeczeństwo, samo opracowało swoje prawo, które odzwierciedlało jego ducha narodu. Wróźmy teraz do drugiej perspektywy badawczej prawa. Mianowicie dotraktowanie prawa jako zespołu faktów. Czy to faktów psychologicznych, czy to faktów społecznych wśród kierunków traktujących prawo jako zespołu faktów można wyróżnić następujący. Realizm prawniczy, czasami nazywane także funkcjonalizmem prawniczym, a także psychologizm prawniczy. Ten pierwszy realizm prawniczy krytykował zarówno przedstawicieli pozytywizmu prawniczego, jak i przedstawicieli koncepcji prawno naturalnych. Tym pierwszym zarzucają taką nie uzasadnioną wiarę sprawczość aktów prawnych, tak, w te prawo spisane, w te loinbooks. Tym drugim zarzucali, że poszukują źródeł prawa metodą spekulatywnych rozważań, które zastąpiły, że delny badanie praktyki życia społecznego, badania badań dotyczących tego, jak prawo wpływa na społeczeństwo. Wśród przedstawicieli realizmu prawniczego możemy wymienić oliwiera holusa, czy Carla Levelina. Według przedstawicieli realizmu prawniczego dużo ważniejsza była odpowiedź na to pytanie, jak prawo działa niż czym jest prawo. Jeżeli chodzi o psychologizm prawniczy, to tu jest bardzo interesująca kwestia, ponieważ jest to Polski wkład w myśl prawniczą, w myśl na temat tego, czym jest prawo. Przedstawicielem jednocześnie twórców psychologizmu prawniczego był bowiem León Petrażycki. Uważał on, że prawo z determinowane są ludzkimi przeżyciami, ludzkimi emocjami, to rzeczywiście one determinują to, jak ludzie się zachowują. León Petrażycki wyróż miał dwa rodzaje prawa jako zjawiska społecznego. Z jednej strony mówił, że mamy prawo intuicyjne, z drugiej strony mamy prawo pozytywne. Czym jest już prawo pozytywne, to państwo wiecie. Natomiast czym jest prawo intuicyjne? Ponieważ to jest to istotniejsze prawo. Prawo intuicyjne jest tym ważniejszym prawem, to ono kieruje rzeczywistym i pobudkami ludzkiego zachowania się. Każdy człowiek ma te prawo indywidualne. Te prawo jest indywidualne dla każdego człowieka, eventualnie dla jakiejś grupy ludzi, a każdy człowiek koryguje te prawo poprzez swoją intuicję. Natomiast prawo pozytywne jest to prawo właściwie dla wszystkich ludzi i reguluje stosunki społeczne. Istnieją jeszcze inne wizje prawa. Te są tylko przykładowymi, tak dosłownie pod was dania powiem na temat bardziej współczesnych wizji prawa. Pierwsza z nich to hermeneutyka prawnicza. Jest to wizja prawa, która skupia się na rozumieniu prawa. Skupia się na tym jak podmioty, które stosują prawo. Sędziowie, urzędnicy rozumieją te prawo i jak użyciewstniają te prawo swoich postanowieniach swoich decyzjach władczych. Druga wizja prawa bardziej współczesna to teorie argumentacji. Ona zwraca uwagę na to, że do prawa odwujemy się w sytuacji sporu prawnego. Po czas tego sporu strony przytaczają różne argumenty na swoją korzyść. Organ stosujący prawo, który ma wydać, decyzję władczą wydaje ją nie tylko na podstawie obowiązujących przepisów prawnych, ale także na podstawie przeważających argumentów. Kolejną koncepcją, gdzie mamy Polski wkład w wizję tego, czym jest prawo, jest psychologizm prawniczy. Twórcą tego i przedstawicielem tego kierunku tej wizji prawa by uleon tetrażycki. Wydług niego to prawo jest wydług niego, prawo determinowane jest ludzkemi przeżyciami, ludzkemi emocjami. To bowiem nimi kierujemy się w rzeczywistości. To one kierują rzeczywistości po butkami ludzkiego działania, a nie jakieś tam normy prawne, ustanowione przez zewnętrzne, organy władzy publicznej. Leon Petrażycki wyróżniał dwa rodzaje prawa jako zjawiska psychologicznego, prawo intuicyjne i prawo pozytywne. Prawo intuicyjne jest prawem indywidualnym, przynależnym każdej jednostce, ewentualnie grupie ludzi, niezależnym od zewnętrznych podmiotów. Jest korygowane przez intuicję każdego człowieka. I to ono jest tym prawem ważniejszym, tym absolutnym, to tym prawem kierujemy się w naszym postępowaniu. Natomiast prawo pozytywne, to tutaj już wcześniej omawiane, ono reguluje stosunki między ludzkie stosunki społeczne. Współcześniej jeszcze inne teorii zyskują na znaczeniu. Wśród nich możemy wymienić hermeneutykę prawniczą, która skupia się na rozumieniu prawa, na tym jak podmioty stosujące prawo przede wszystkim w sensieowie. Te prawo rozumieją, w oparciu o jakich kwestie wydają swoje decyzje, swoje orzeczenia, swoje decyzje władcze. To ori argumentacji, która zauważa, że do prawa odwojemy się zawsze w sytuacji sporu. Organ, który wydaje określono decyzje, opiera się nie tylko na prawie obowiązującym. Ta decyzja, którą on ma się opierać nie tylko na prawie obowiązującym, ale także na przeważającej argumentacji. No i to orje komunikacji, to or mnie komunikowania się różna może być nazwa. One odnoszą się do tego, że prawo postaje w procesie dyskursu pomiędzy podmiotami tworzącymi, prawo pomiędzy członkami społeczeństwa, adresatami, tego prawa czy to obywatelami, czy jednostkami organizacyjnymi, jako osoby prawne, a także przedstawicielami nauk prawnych. I wynikiem tego dyskursu ma być taka zgoda, taki konsensus, który będzie akceptowany przez wszystkie strony, która w jednakowy sposób będzie angażował wszystkie strony. Z którego to wszystkie strony będą jednakowo, czy może w jakimś stopniu zadowolone. Te zagadnienia, o których sobie mówimy, traktują prawo w taki sposób bardzo ogólny. Mówią o tym, czym w ogólności jest prawo. Niestety, mnogość tej wizji na temat prawa, mnogość refleksji filozoficznych powoduje, że bardzo ciężko jest, czy w dnia możliwe jest stworzenie jednolitej takiej akceptowalnej przez wszystkie osoby definicji prawa. Wynika to właśnie z mnogości tych różnych wizji, ale przede wszystkim docenowite. celów didaktycznych czy praktycznych starano się ukuć takie taką definicję i powstało prawo w znaczeniu prawniczym, czyli prawo oznaczające zespół reguł ustanowionych bądź uznanych przez odpowiednie organy władzy publicznej, wobec których posłuch bywa wostateczności zapewniony dzięki przymusowi, którym może posługiwać się państwo. Inni autorzy uważają, że skoro tak ciężko jest definiować jednoznasne prawo, to może lepiej podać cechy tego prawa. W najważniejszych cech prawa zaliczamy społeczny charakter normatywność, perswazyjność i heteronomiczność prawa. Perswazyjny charakter prawa można opisać za pomocą kilku zdanie. Po pierwsze, prawo powstaje przede wszystkim w mniej lub bardziej zorganizowanych grupach społecznych, a przede wszystkim w grupie społecznej jako jest państwo. Prawo, użyczywistnia i chroni wartości ważne zespołecznego punktu widzenia, obowiązywanie prawa zależy od społecznej akceptacji tego prawa, od tego, jakim autorytetem te prawo cieszy się w społeczeństwie. Druga cecha, czyli normatywność, sprowadza się do tego, że prawo nie opisuje otaczającej nas rzeczywistość. Prawo wskazuje jak powinno być, a nie jak jest, tak? Dlatego nie ma charakteru opisowego, a ma charakter normatywny, ponieważ wskazuje na te powinność. Przepis prawny, który stanowi, że w terenie zabudowanym, co do zasady powinno się jeździć 50 km/h, no niestety nie powoduje, że wszyscy kierowcy się do tego stosują. Wskazuje na powinność takiego zachowywania się, ale w rzeczywistości wszyscy wiemy, że nie do końca tak jest. Kolejna cecha to perswazyjność, czy perswazyjnych charakter. Prawo stara się nas przekonać, że pomimo, że posługuje się pewnymi środkami przymusu, czasami nas zmusza do określonego zachowania, to jednak stara się nas przekona, że to ostatnio od obywatela zależy, od członka społeczeństwa zależy, czy tego prawa będzie przestrzegał, czy nie będzie przestrzegał. I ostatnia cecha, czyli heteronomiczność, czy heteronomiczny charakter, czy jeszcze inaczej zewnętrzny charakter prawa. Sprowadza się on do tego, że prawo jest dany nam od zewnętrznego podmiotu, tak, to zewnętrzny podmiot usta ustanawia prawo, jakieś organy władzy publicznej, prawo pochodzi z zewnątrz. W przeciwieństwie np. do moralności, do poglądów moralnych, które każdy kształtuje sam w własnym zakresie, w własnej głowie, w własnym umyśle. Ten termin prawo, słowo prawo, bywa używane w różnych znaczeniach. W praktyce zawodowej często kroć będzie się, będziecie Państwo mówili o prawie, mając na myśli poszczególne gałęzie, prawa dziedziny, prawo handlowe, prawo karne, prawo cywilne, prawo administracyjne, będziecie mówili o jakiś prawach i obowiązkach stron, o uprawnieniach stron w stosunku do siebie, o uprawnieniach danej osoby, czy to fizycznej, czy to prawnej. W tym kontekście możemy mówić np. o prawie do wynagrodzenia, albo prawie do emerytury, prawie własności. A więc ten termin pojęcie, prawo dużo częściej omawiane jest w bardziej szczegółowszych kwestiach, szczegółowszych sytuacjach niż tak w ogólności jak na początku o tym sobie mówimy. I w tym kontekście chciałbym przybliżyć takie trzy pary pojęć, które są naprawdę kluczowe i podstawowe, a każdy, a każdy prawnik dobrze, żeby je znało. Pierwsza para pojęć to jest prawo materialne i prawo formalne. Prawo materialne to zespół norm regulujących treść stosunków prawnych, a więc prawa i obowiązki stron tych stosunków. Ewentualnie może regulować także egzekucję za niedopełnienie obowiązków czy przekroczenie uprawniń. Tego rodzaju przepisy możemy znaleźć, przepisy prawa materialnego możemy znaleźć w kodek się karnym, w kodek się cywilnym i wielu wielu innych ustawach. Jeżeli chodzi o prawo formalne, zwany także procesowym, to na reguluje sposób postępowania przed organami władzy publicznej. W zakresie dochodzenia swoich uprawnień, w zakresie egzekwowania obowiązków, ewentualnie w zakresie nakładania określonych, sankcji określonych, kar przewidzianych w prawie materialnym. Taki charakter proceduralny prawa formalnego mają także przepisy dotyczące prawo twórstwa w Polsce, a więc przepisy na przykład zawarte w Konstytucji czy w regulaminie Sejmu i Senatu. Te prawo formalne zawarte jest w takich ustawach jak kodek z postępowania cywilnego, kodek z postępowania karnego czy kodek z postępowania administracyjnego. Druga oparał pojęć, która warto znać to jest prawo przedmiotowe i prawo podmiotowe. Prawo przedmiotowe oznacza cały okształt prawa składającego się na system prawny, tak? Czyli wszystkie przepisy prawne, całe prawo składające się na dany system. W tym kontekście możemy mówić na przykład o prawie polskim, tak albo o prawie francuskim. O prawie przedmiotowym można byłoby też mówić trochę węższej skali aniżeli dany cały system prawny, na przykład tylko określona dziedzina, sfera życia społecznego. W tym kontekście moglibyśmy mówić, że mamy do czynienia z polskim prawem karnym albo z prawem o ruchu drogowym albo z obowiązeniem. Jeżeli chodzi o prawo podmiotowe, to jest zespół uprawnień zespół uprawnień stron w ich wzajemnych relacjach. Prawo podmiotowe to zespół uprawnień stron w ich wzajemnych relacjach. W tym stosunku możemy mówić o prawie własności, możemy mówić o prawie do wynagrodzenia, prawie do emorytury, o wolnościach obywatelskich, prawach obywatelskich. Trzecia uparał pojęć, który dobrze, żeby każdy prawnik znał, to jest podział na prawo publiczne i prawo prywatne. Prawo publiczne korzystają z definicji wypracowaną przez starożytnego prawnika rzymskiego ulpiana, prawo publiczne jest to prawo dotyczące korzyści, czy dotyczące interesu państwa. Czyli tam, gdzie państwo ma najważniejsze znaczenie, tam, gdzie przepisy prawne soskierowane strictę do państwa, to tam mamy do czynienia z prawem publicznym. Przykładem takiej gałęzi prawa publicznego jest prawo konstytucyjne, czy prawo administracyjne. Jeżeli chodzi o prawo prywatne, to znowu posługując się taką definicją ulpiana, możemy powiedzieć, że prawo prywatne jest to prawo dotyczące interesu danej jednostki, dotyczące korzyści danej jednostki. No bardziej współcześnie moglibyśmy powiedzieć, że jest to prawo regulujące treść stosunków między równą uprawnionnymi podmiotami przede wszystkim w zakresu prawa spadkowego, prawa rodzinnego, w zakresie obrotu majątkowego. I do tej gałęzi prawa, do gałęzi prawa prywatnego możemy zalicić prawo spadkowe, prawo rodzinne, czy prawo handlowe. Kolejnym zagadnieniem, który jest bardzo istotny dla zrozumienia tego, czym jest prawo, po co jest prawo, dlaczego te prawo funkcjonuje, jest jego polityczny charakter. Przejawia się to przede wszystkim, że prawo jest podstawowym instrumentem sprawowania władzy w państwie. Ale zanim o tych związkach państwa i prawa trochę więcej, no to wypadałoby powiedzieć trochę o samym państwie. Oczywiście ta wiedza na temat państwa, tak samo jaki na temat prawa rozwijała się na przestrzeni lat jest bardzo bogata i pozwolę sobie jej tutaj nie omawiać. Skupmy się na definicji samego państwa. Państwo możemy zdefiniować w różny sposób. Jedną z definicji państwa jest ta proponowana przez georga Jelinka, czyli tak zwana trój elementowa definicja państwa. Według niego państwo to ludność stale zamieszkująca dane terytorium oraz wyposa, na której sprawuje władzę zwierzchnią. A więc tej definicji możemy wyczytać trzy elementy, trzy cechy państwowości, terytorium, ludność i władza zwierzchnia. Ja lubię dodać suwerenna władza. Jednakże należałoby uzupełnić tę definicję państwa jeszcze o czwartą cechy państwowości, jeszcze o czwarty element. Chodzi mi o zdolność do nawiązywania i utrzymywania stosunków międzynarodowych. Ten czwarte element został wprowadzony konwencją z Montevideo z 1933 roku. To tam stwierdzono, że te cztery elementy, czyli terytorium, ludność, suwerenna władza oraz zdolność do nawiązywania i utrzymywania stosunków międzynarodowych, są cechami stanowiącymi o państwowości, bez nich o państwie ciężko jest mówić. Terytorialność państwa sprowadza się do sprawowania władzy przez organy państwowe na danym terenie, oddzielonym oczywiście granicami od innych terytorów. Jeżeli chodzi o ludność, to sprowadza się do tego, że państwo jest szczególnego rodzaju grupą społeczną, którą członków tej grupy społecznej łączy taka bardzo sformalizowana więź, a jest nią obywatelstwo. Jeżeli chodzi o suwerenną władzę, to tutaj należałoby się chwilkę zatrzymać. Wypada powiedzieć o suwerenność. może przejawia się was pekcie zewnętrznym i wewnętrznym. Jeżeli chodzi o suwerenność zewnętrzną, no to chodzi tutaj o to, że Państwo jest niepodległy, także Państwo, że żadne inne Państwo nie może zmuszać drugiego do zachowywania się w określony sposób, że Państwo jest niezawisłe, niezależne. Natomiast mamy coś takiego, jak suwerenność wewnętrzna, czyli suwereno skierowana do środka Państwa, do swoich obywateli. I ona z kolei sprowadza się do tego, że na terytorium danego Państwa mamy jedną najwyższą władzę, tak? Każda, każdej inne instytucje prawne jej podlegają. Ta władza jest niepodzielna, tylko jeden podmiot jest uprawniony do ustanawiania czy zmiany prawa. Istotnym czynikiem Państwowości jest model sprawowania władzy w Państwie. W naukach polityczno-prawnych wyróżnia się dwa modely sprawowania władzy w Państwie. Model władzy jednolitej i model władzy podzielony. Model władzy jednolitej był charakterystyczny dla monarchii absolutnych, czy dla dyktatur. Natomiast ten drugi model władzy podzielony zakłada, że władza w Państwie podlega podziałowi na różne segmenty, na różne piony. Każdy z tych pionów jest odrębny organizacyjny, jest niezależny. Wyposażony w kompetencje, pozwalające mu kontrolować pozostałe piony. No takim jednym z powszechniejszych przykładów modelów władzy podzielony jest tak zwany trój podział władzy. Tak podział na władze sądowniczą, wykonawczą i ustaw dawczą. Państwok demokratycznych ponad to obywatele mogą uczestniczyć w procesie sprawowania władzy. Związku z tym mówi się o demokracji pośredniej i bezpośredniej. Demokracja pośrednia to tam, gdzie obywatele rządzą za pomocą swoich przedstawicieli. Tak, inaczej się mówi o demokracji przedstawicielskiej. Wybieramy w procesie głosowania swoich przedstawicieli, którzy w wymieniu społeczeństwa, bymieniu obywateli podejmują decyzję. Ale może też obywate uczestniczyć bezpośrednio w procesie sprawowania władzy. Mówimy wówczas o demokracji pośredniej. No i należy pamiętać o takich instytucjach jak referenda, plebiscyty, inicjatywa ludowa czy w Polsce inicjatywa ustawodawcza. Są to instytucje, które pozwalają obywatelom w sposób bezpośredni uczestniczyć w procesie sprawowania władzy. Związki państwa i prawa są bardzo rozbudowane. Wyrażają się one przede wszystkim w tym, że to, co już powiedziałem, prawo jest podstawowym instrumentem sprawowania władzy w państwie. Rządzący za pomocą prawa mogą wymuszać określone zachowania społeczeństwa, a tym samym mogą osiągać zakładane prze siebie cele. Prawo, coś też padło, urzeciwisnia wartości ważne zespołecznego punktu widzenia, a więc członków tej organizacji społecznej jako jest państwo. Prawo powinno też stanowić pewną ramy, po której poruszają się rządzący. To znaczy prawo ustanawia. Jakie mamy organy władzy publiczne, jakie są ich kompetencje, jak one podejmują decyzję, co będzie jeżeli wykroczył poza te kompetencje, a więc mają stanowić ramy za którą rządzący nie powinni wykraczać. A jest to bardzo istotne zagadnienie dotyczące związków państwa i prawa, które już od lat budziło zainteresowanie. Myśliciele czasów oświecenia także i wcześniejszych zaczęli się zastanawiać, więc jak połączyć te dwie kwestie, to, że z jednej strony prawo jest instrumentem sprawowania władzy przez rządzących w państwie. A z drugiej strony, że prawo to ma chronić obywateli, przed taką dowolnością działań władzy państwowej. Pojawiła się wtedy koncepcja idei rządów prawa, koncepcja państwa prawnego, zasada państwa prawnego. Różnie możemy ją nazwać. Chodzi w niej o to, że orygany państwa musiał działać na podstawie i w granicach prawa. Nie mogą poza te prawo wykraczać. Oczywiście w pewnym stopniu prawo nadaje pewien luz decyzjny z firm organą, tak zwana władza dyskresjonalna, ale ten luz nie może być za szeroki. Zasada tam a chronić obywateli przed dowolnością działań władzy państwowej. Obywatel musi czuć się bezpiecznie, musi wiedzieć, że jakaś pojedyncza arbitralna decyzja władzy nie pozbawi go majątku, dobrego imienia, wolności czy nawet życia. I dała rządów prawa w literaturze jeszcze szeroko omawiana. Mamy różne wizje idei rządów prawa. Jedno z nich była koncepcja rządów prawa, a nie ludzi, rule of law. Akcentowała ona aspekt negatywny funkcjonowania państwa. To znaczy zakładała, że ta idea musi istnieć po to, żeby właśnie chronić obywateli przed dowolnością działań władczych, przed despotyzmem rządzących. Inną koncepcją była zasada państwa prawnego. Ona kształtowała się na gruncie prawa kontynentalnego przede wszystkim we Francji, w Niemczech i ona skupiała się na aspekcie pozytywnym tej idei. To znaczy, że dzięki tej idei, że ta idea zmusza rządzących do działania ściśle w sposób określony przez prawo. Że nie można było naruszać tych przepisów prawnych. Że za każdym razem, gdy chciano płynąć na zachowania obywatela, na zachowanie społeczeństwa, to należało to robić na podstawie prawa w myśl prawa. Jeszcze inną koncepcją, wizją, idei rządów prawa była i da rządów poprzez prawo Ru Bailo. Ona uznawała prymat lub nawet wyłączność prawa jako instrumentów pływania na zachowania ludzi, na zachowania obywatela. Zakładała, czy uważała, że prawo jest tylko o pewnym instrumentem wywierania nacisku na społeczeństwo. Przemiany, które odbyły się w ostatniej dekadzie XX wieku w Polsce, doprowadziły do powstania jeszcze innej idei rządów prawa. Mowa tutaj o demokratycznym państwie prawnym. Zasada demokratycznego państwa prawnego wyrażona jest w polskiej konstytucji w artykule II. A więc drugi najważniejsze artyku, czysto teoretycznie w naszym państwie, to zasada demokratycznego państwa prawnego. Artyku II bowiem konstytucji stanowi, że Rzeżpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym urzeczywienstniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Oczywiście nie tylko w tym artykule ta idea rządów prawa jest wyrażona, także w innych przepisach prawnych. Także w konstytucji w artykule VII czytamy, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Przy omawianiu idei rządów prawa zasady państwa prawnego warto pamiętać, że to jest pewien postulat, że jest to pewna zasada ustrojowa do której należy dążyć, że nie ma państw idealnie praworządnych. W tym sensie, że nie każdy naruszenie przez organy władzy publicznej stanowi od razu podważzenie zasady praworządności zasady państwa prawnego. I da rządów prawa bywa też wykorzystywana politycznie, co budzi pewne kontrowersje. Obecnie stwierdzają, że dane państwo jest państwem praworządym albo nie jest państwem praworządym, dajemy wyraz aprobaty albo dezaprobaty dla takiego czy innego państwa. Niestety, poza podstawowymi elementami dotyczącymi tej zasady, idei rządów prawa istnieje dosyć duży spór w doktrynie, kiedy możemy stwierdzić, że dane państwo jest praworządne, czyli spór co dotreści tej idei praworządności. Tak powstał spór pomiędzy zwolennikami formalnej koncepcji praworządności i materialnej koncepcji praworządności. Według zwolenników tej pierwszej formalnej koncepcji praworządności, żeby mówić, że dane państwo jest państwem praworządnym, konieczne jest, żeby prawo obowiązujące w tym państwie, spełniało określone warunki formalne. Możemy do nich zaliczyć na przykład istnienie hierarchii źródeł prawa z konstytucją na czele, istnienie organów, instytucji kontrolujących konstytucyjność i legalność przepisów prawnych, obowiązek oficjalnej publikacji. W tej koncepcji formalnej praworządności nie ważne jest treść przepisów prawnych, ważne, żeby to prawo zostało ustanowione w odpowiedniej procedurze i żeby spełniało te warunki formalne. Przewciwnicy tej wizji, czyli zwolennicy materialnej koncepcji praworządności, uważają, że ważne jest treść przepisów prawnych. Zwolennicy drugiej koncepcji praworządności, koncepcji praworządności materialnej, uważają, że o państwie praworządnym możemy mówić wtedy, kiedy spełnia nie tylko określone warunki formalne, kiedy nie spełnia tylko określone warunki formalne, ale także określone warunki materialne. Ważna jest tutaj treść prawa, nie tylko procedurajego uchwalania. Ważne jest to, żeby prawo respektowało podstawowe prawa i wolności, obywatelskie, jak wolność słowa, wolność rzeszania się, ważne jest, żeby te prawo uwzględniało podstawowe instytucje demokratyczne. Dopiero wtedy możemy mówić o państwie praworządny. Powiedziane już zostało, że prawo to ze spół norm postępowania. Ale nie tylko prawo wpływa na to, jak ludzie się zachowują. Mamy także inne regulatory ludzkich zachowań, takie jak normy moralne, normy obyczajowe, normy religijne, czy normy wynikające z członkostwa w różnych rodzaju instytucjach, społecznych, w instytucjach, organizacjach, politycznych, tak zwane normy statutowe. One wszystkie wpływają na to, jak ludzie się zachowują. Wynika to z faktu tego, że każdy z nas jest członkiem różnego rodzaju grup społecznych. Każdy jest członkiem grupy społecznej, jako są mieszkańcy danej miejscowości. Część z państwa pewnie jest członkiem społeczności akademickiej. Każdy z nas jest członkiem jakieś rodziny, a więc człowiek występuje w różnych grupach społecznych. W tych grupach społecznych pełni różne rolę. rodzica, syna, surki, nauczyciela akademickiego, studenta. W ramach jednej grupy społecznej, jako jest państwo, można pełnić wiele rol, można być podatnikiem, można być wyborcą, można być urzędnikiem państwowym. Każdy z tych grup społecznych ustanawiany są różne reguły. Reguły postępowania, obowiązujące członków tych grup społecznych, reguły dotyczące tego, jak do danej grupy dołączyć, jak wykluczyć daną osobę z danej grupy. A w związku z tym każdego z nas obowiązują różnego radzaju normy postępowania, reguły postępowania. Te różne normy obowiązujące każdego człowieka mogą pozostać ze sobą sprzeczności, mogą doprowadzać do jego konfliktów wewnętrznych. Najpoważniejsze konflikty mogą występować sytuacji z sprzeczności norm moralnych z normami prawnymi. Dla określenia wzajemnych relacji, prawa i moralności, trzeba wyróżnić trzy następujące ich typy. Relacje przedmiotowe relacje walidacyjne i relacje funkcjonalne. Relacje przedmiotowe dotyczą tego, jak ma do siebie zakres norm prawnych i zakres norm moralnych. Mamy tutaj dwie teorii. W myśl pierwszej teorii prawo tą minimum moralności, czyli wszystko to, co reguluje prawo, reguluje także moralność. Każdy czyn, każde zachowanie uregulowane przez prawo jest także uregulowane przez normy moralne. Przeciwnicy tej teorii wskazują, że absolutnie, absolutnie przeciwnicy tej teorii wskazują, że przecież istnieją przepisy prawne, które nie mają żadnego na cechowania moralnego. Są wyłączone z pod tej kwestii. Na przykład przepisy dotyczące tego, jak powinno być sporządzone pismo procesowe, albo w jakiej formie powinna zostać dokonana czynność prawna. A więc mamy cały szereg przepisów, które moralnie nie są w żaden sposób na cechowane. Nie są w żaden sposób na cechowane moralności. Zwolennicy tej teorii jednak argumentują, że po względem moralnym należy oceniać cały system prawny. Całe wszystkie przepisy obowiązujące w danym państw, a nie tylko fragment, tylko wybrane przepisy prawne. I w takim przypadku możemy oceniać prawo, po względem moralnie dodatnim albo moralnie ujemy. W myśl drugiej teorii zakres regulacji prawnej i moralnej krzyżują się. Mamy za ten cały szereg kwestii, który reguluje wyłącznie prawo, a także cały szereg kwestii reguluje wyłącznie moralność. Na przykład z moralnego punktu widzenia pewną cnotą jest filantropia. Natomiast prawo absolutnie nie nakazuje. W tej teorii też cały szereg jest regulowany zarówno przez prawo i przez moralność, na przykład przepisy prawa karnego. Drugi relacji to relacje walidacyjne. One stanowią o tym, co się stanie, gdy przepisy prawne są niezgodne z normami moralnymi. Jak wpływa niezgodność norm prawnych z normami moralnymi na obowiązywanie prawa? I tutaj musimy wrócić do tego podziału na przedstawicieli pozytywizmu prawniczego i koncepcji prawny naturalnych. Przedstawiciele tego pierwszego nurtu, czyli przedstawiciele pozytywizmu prawniczego, uważają, że prawo i moralność to zupełnie dwa odrębne porządki normatywne. A więc niezgodność prawa, z jakimiś wartościami i moralnymi, nie wpływa żaden sposób na jego obowiązywanie. Ci drudzy uważają, że prawo, treść prawa powinno zawierać sobie podstawowe wartości, takie jak moralność, sprawiedliwość, słuszność, racjonalność prawa. Związku, z czym niezgodność norm prawnych z normami moralnymi może prowadzić do braku obowiązywania przepisów prawnych. Takim spektakularnym przykładem, pójścia w stronę koncepcji prawnonaturalnych, odejściem od pozytywizmu prawniczego był niemiecki, wybitny, filozow, gustafon, radbruch. On był przedstawicielem pozytywizmu prawniczego, ale wyniku przemian, które się dokonały, wyniku tego, co dokonało się podczas drugiej wojny światowej. Przed tym, z związku z tym, co narodowy socjalizm dokonał w jego ojczyźnie, przeszedł z takiego twardego pozytywizmu do koncepcji zbliżonych do koncepcji prawnonaturalnych. I sformuował bardzo ważną myśl tezę formułę, którą nazywa się formuło radbrucha. Według niej, jeżeli normy prawne w sposób wyjątkowo rażący naruszają podstawowe wartości moralne, to tym samym tracą moc obowiązywania. I ani orygany państwa nie są zobowiązane do ich stosowania, ani obywatele do ich przestrzegania. Trzeci tym typem relacji są relacje funkcjonalne. Określają one to, jak prawo wpływa na treść na poglądy moralne, oraz to, jak poglądy moralne, jak normy moralne wpływają na prawo. Prawo jest systemem otwartym na wartości moralne. Obowiązywanie przestrzeganie prawa w dużej mierzy zależy od społecznej akceptacji dlatego prawa. A więc ważne jest to, żeby te prawo uwzględniało wartości ważne ze społecznego punktu widzenia, te wartości moralne także. Kolejnym zagadnieniem, którym trzeba poruszyć jest kwestia tego, co sobą powinno reprezentować prawo. Na przestrzeni lat zastanowiano się z jaką wartością połączyć prawo, tak, żeby to prawo spełniało oczekiwane uwarunkowania, żeby spełniało te wartości ważne ze społecznego punktu widzenia. Wydaje się, że najpełniej te wartości moralne, uwarunkowania moralne prawa spełnia powiązanie prawa ze sprawiedliwością. Powiem od przepisów prawnych, od osób zajmujących się prawem, od sędziów urzędników wymaga się, żeby byli sprawiedliwi, żeby działali sprawiedliwie. Pod kątem sprawiedliwości mogą być oceniane różne kwestie, tak z naszej perspektywy prawniczej, na przykład w procesie sądowym, pozględne sprawiedliwości może być oceniane. Norma prawna na podstawie, której ma zapaść wyrok. Może być oceniany samsędzia, czy jest bez strony, czy jest stronniczy. Może być oceniany wyrok jako ten final tego procesu, czy został wydany sprawiedliwie, czy nie. A więc różne kwestie mogą być badane pod względem sprawiedliwości. Pojęcia pierwotne także i sprawiedliwość jest ciężka do zdefiniowania. W tori prawa wyróżnia się dwie koncepcje sprawiedliwości. Sprawiedliwość formalno i sprawiedliwość materialno. Sprawiedliwość materialna to nie jest jednolita koncepcja sprawiedliwości a ma dwa aspekty. Aspekt rozdzielczy i aspekt wyrównawczy. Ten drugi aspekt wyrównawczy dotyczy tego, że należy doprowadzić do równowagi pomiędzy korzyścią a zapłato zakorzyść pomiędzy szkodą, a szkodowaniem pomiędzy krzywdo a zadość uczynieniem. Reprezentowana jest na gruncie prawa cywinnego, np. w relacjach między dużnikiem a wyżycielem, w relacji między spraw z szkodem a po szkodowanym. A także na gruncie prawa karnego, w relacjach między sprawsu czy no zabronionego, a po krzywdzony. Drugi aspekt sprawiedliwości materialnej to aspekt rozdzielczy. Aspekt rozdzielczy sprawiedliwości materialnej, reprezentowany jest na gruncie prawa publicznego. Przede wszystkim prawa finansowego, prawa podatkowego, prawa administracyjnego. Chodzi w nim o określenie, zasad dostępu do różnego rodzaju dobr, porządanych społecznie, a także określenie zasadu rozdziału, ciężarów różnego rodzaju poprzez podatki, opłaty, daniny. A więc aspekt rozdzielczy sprawiedliwości materialnej reguluje kwestie rozdziału dobr i ciężarów. Te dobra i ciężary są rozkładane według różnych kryteriów materiany, wśród których możemy wyróżnić na przykład. kryterium każdemu wedługiego dzieła. Brane jest tutaj pod uwagę ostateczny efekt działania człowieka. Okoliczności poboczne nie mają żadnego znaczenia. Na przykład wyniki z egzaminu na studiach albo wyniki z egzaminu wstępnego na aplikację. Drugie przykładowe kryterium rozdziału dubr to jest każdemu wedługiego zasług. Tu w przeciwieństwie do poprzedniego brane są już pod uwagę te wszystkie kwestie poboczne. To znaczy tego, jakie ciężary należało ponić, żeby osiągnąć określone dzieło. Jak trzeba było się napracować? Jakie przez wyciężyć przeciwności losu, czasami bierze się pod uwagę wyjątkowość dzieła? Poświęcenie danej osoby. Na przykład śmierć żołnierza na polu bitwy, pomimo że nie zmienia wyniku wojny to i tak uważa się za coś godnego szacunku. Jeszcze innen kryterium jest każdemu według jego pozycji. To jest taka arystokratyczna, takie arystokratyczne kryterium podziału dubr i ciężarów. I ono zakłada, że członkowie społeczeństwa zajmują niższe i wyższe pozycje społeczne. I z każdą z tą pozycję wiążą się określenie uprawnienia, ale też określone obowiązki. Jeszcze innym kryterium jest każdemu według tego, co prawo mu przyznaje. Jest to kryterium, które odsuła nas do takich merytorycznych, ustanowanych przez prawo przesłanek. A prawo tak naprawdę wybiera, któreś z tych poprzedni w przezemie wymienionych, czasami je łączy, obudowuje przez prawo i zakłada się, że te, które uregulowane są przez prawo, te, które są ustanowane przez prawo, będą uchodziły za sprawiedliwe. Większość jednak myślicieli, autorów, uważa, że potrzebna jest jeszcze konsekwencja w stosowaniu tego kryterium rozdziału Dubr. To znaczy, że potrzebna jest to jeszcze, aby osoba, która podziału tych Dubr i ciężarów dokonuje, działała sprawiedliwie. Żeby każdego traktowała tak samo w sytuacji, kiedy ma określone takie same cechy, jest w takiej samym sytuacji. I tak dochodzimy do koncepcji sprawiedliwości formalnej. Czasami nazywano zasad, zasadu zasad, zasadu równej miary, zasadu sprawiedliwości statycznej. I właśnie ona przejawia się w tym, że przejawia się w zachowaniu osoby, która dokonuje tego rozdziału Dubr i ciężarów. A ma polegać jej zachowanie na tym, że traktuje w taki sam sposób, osoby znajdujące się w takiej samej sytuacji, osoby posiadające takie same cechy. Warto przy okazji sprawiedliwości, przeomawianiu z pojęcia sprawiedliwości wspomnieć o teorii sprawiedliwości John Rosa. Jest to taka filozoficzna, doctrinalna, wizja, sprawiedliwości, która po raz pierwszy powstała w książce teoria sprawiedliwości wspomnianego autora. W swojej teorii John Rosa odwóję się do zasady Justice S. Fernes. Czyli według niego podział Dubr będzie sprawiedliwy, just jeżeli będzie bestronny Fair. Dopiero taki podział według niego będzie uważany za sprawiedliwy. Pakiak Lok Russo czy Kant, John Rosa był zwolnikiem koncepcji mówiącej o umowie teorii społecznej. Jednakże według niego spełniała trochę inną rolę, miała trochę inne znaczenie. Osoby znajdujące się w sytuacji, kiedy ustalają strukturę społeczeństwa, w którym mają funkcjonować, znajdują się w pozycji pierwotnego położenia. Ta pozycja pierwotnego położenia, ten jego taki wymyślony przez niego byt pierwotne położenie, spełnia warunki tak zwanej zasłony nie wiedzy. To znaczy członkowie, którzy do społeczeństwa, które dopiero tworzą strukturę, dopiero tworzą, nie posiadają wiedzy na temat tego, jakie posiadają cechy. Ile mają lat, jakiej są upci? Nie wiedzą, jakie mają wrodzone zdolności. Nie wiedzą, w jaki rolę społecznej skończą. Według John Rosa taka nie wiedza tych osób będzie prowadziła do tego, że stworzą oni społeczeństwo sprawiedliwy dla wszystkich. Tak, skoro nie wiedzą, w jakiej pozycji skończą, jakie cechy będą posiadali, kim będą, to będą starali się sformułować tak społeczeństwo, żeby było sprawiedliwe dla wszystkich. Taki system sprawiedliwy dla wszystkich będzie spełniał 2 zasady sprawiedliwości. Pierwsza zasada sprawiedliwości John Rosa to jest zasada wolności. Ona sprowadza się do tego, że stosunki społeczeństwa powinny być tak skonstruowane, żeby gwarantowały dla każdego katalog jak najszerszych praw i wolności. Oczywiście zdawał on sobie sprawę, że pewne wolności są ze sobą sprzeczne. Pozostają w pewnym konflikcie, należy wtedy z nich zrezygnować, ale należy stworzyć najszerszy katalog równych praw dla wszystkich. Druga zasada sprawiedliwości John Rosa to jest zasada, którą byśmy mogli określić zasadu differentcji. Ona się sprowadza do tego, że stosunki między społeczne, między ludzkie, należy stworzyć w taki sposób, by były one po pierwsze skorześcia dla osób znajdujących się w najgorszym położeniu, dla osób najbardziej potrzebujących, a drugie by gwarantowały równy dostęp do stanowisk społecznych. Tutaj trochę odzywa się skrajny egali takim może nie skrajny, ale w tej myśli widać egalitaryzm Rolsa. Uważa on, że takie wspieranie tych osób najbardziej potrzebujących społeczeństwie jest sprawiedliwe. Powiem nasze cechy wrodzone to jakieś nasze umiejętności nasz wygląd zewnętrzny. Jest kwestią niezależną od nas, rodzimy się z nią. Osoby, które są inteligentniejsze, które na przykład są sprawniejsze, posiadają jakieś zdolności sportowe przez to często są bogatrze, powinniłożyć na dobro wspólne na tych bardziej potrzebujących. Jeszcze innym zagadnieniem jest traktowanie prawa jako pewnego zjawiska językowego. Wypada tutaj się zatrzymać i dwa słowa też na ten temat krótko powiedzieć. No prawo do nas do adresatów dociera w postacie językowej, tak, w postaci tekstów prawnych, w postaci aktu normatywnego. Ak normatywny z kolei możemy zdeśfiniować jako usystemetyzowany kompleks ciąg wypowiedzi wytworzonych przewidzianej prawym formie i odpowiednio opublikowany. No część jeszcze autorów uważa, że taki tekst prawny, taki akt prawny powiem być wewnętrznie spójny i niesprzeczny, ale to są kwestie do dalszej, do dalszego rozważania. Z związku z tym warto pojęcić, żeby powiedzieć o takich dwóch pojęciach, które każdy prawnik powinien znać. To znaczy, język prawny i język prawniczy. Język prawny jest to język, którym formułowane są teksty obowiązującego prawa. A więc teksty ustaw, rozporządzeń, aktów prawa miejscowego, konstytucja, tak, jak państwo otworzycie, jak ikolwiek ustawę, to właśnie tam ten tekst, to jest język prawny, czasami nazywany językiem prawodawcy. Jest to odmiana języka naturalnego, tego naszego etnicznego języka polskiego i zbliża się do grupy języków sztucznych, sztucznych, wytworzonych w jakimś określonym celu. W tym przypadku są to cele, które byśmy powiedzieli takie trochę cele zawodowe, do celów praktyki prawniczej. Odmianą tego języka prawnego jest język prawniczy, a więc język, w którym formowane są wypowiedzi o obowiązującym prawie, tak? A więc ten język, którym posługą ją się przedstawiciele do kryny prawniczej, w którym posługują się profesorowie, doktorzy, tak swoich publikacjach, naukowych w glosach, do orzeczeń sądowych. A więc strucie rzecz ujmując, język prawny jest to język prawodawcy, a więc język tekstów prawnych. Natomiast język prawniczy jest to język przedstawicieli do kryny prawniczej, a więc język osób zajmujących się prawem zawodowo. Kolejnym zagadnieniem, który poruszymy w naszym podkaście, jest kwestia normy prawnej, budowy, normy prawnej. W polskiej teorii zwykło się rozróżnia aż pojęcia norma prawna przepis prawny. Przyznam, że w praktyce nie ma to aż takiego znaczenia, ale za chwilę państwu się postaram uświadomić czemu te rozróźnienie istnieje. Zacznijmy jednak od definicji. Jeżeli chodzi o normę prawną, to możemy powiedzieć, że jest to zrekonstruowana z przepisów prawnych dyrektywa postępowania, która w najprostszym przypadku powinna odpowiadać na dwa pytania. Po pierwsze, kto i w jakich okolicznościach, a po drugie jak powinien się zachować. Ponadto zdecydowana większość norm prawnych odpowiada także na trzecie pytanie. Jakie będą konsekwencje? Nie zachowania się zgodnie z normą prawną. Przepis prawny to z kolei podstawowa elementarna jednostka redakcyjna tekstu prawnego. A więc jeżeli tekst prawny składa się z artykułów, to można powiedzieć, że każdy artykuł stanowi przepis prawny. Jeżeli te artykuły będą miały paragrafy ustępy, to każdy kolejny ustęp, każdy paragraf może stanowić może być uważany za przepis prawny. Są nawet tacy autory, którzy uważają, że jeżeli artykuł paragraf ustęp punkt składa się z kilku zdań, to że każdy zdaniem może stanowić odremny przepis prawny. Te rozróżnienie, norma prawna i przepis prawny wynika proszę Państwa z bardzo banalnej kwestii, ale zastanówmy się najpierw. Artykuł 148 paragraf pierwszy kodeksu karnego stanowi. Kto zabija człowieka podlega każe pozbawienia wolności na czas nie krótsze od lat 10 albo każe do żywotniego pozbawienia wolności. Każdy intuicyjnie byłby w stanie powiedzieć, że taką normą prawną, którą z tego przepisu byśmy mogli zrekonstruować, to jest zakaz zabijania. Nie wolno zabijać drugiego człowieka. Niestety ten przepis prawny, choć jest bardzo istotny, to stanowi tylko element tej normy prawnej. Żeby zrekonstruować całą normę prawną, żeby senja mógł wydać wyrok na podstawie tego artykułu, musi brać pod uwagę cały szereg innych okończności, w których w tym przepisie nie ma. Takie jak choćby wieks, prawcy, poczytalność, sprawcy, to czy dział w obronie, koniecznej albo stanie wyższej konieczności i dopiero jakbyśmy różne te okończności zebrali ze sobą, a jest ich dużo więcej niż tutaj wymieniłem, karnista zamierzaden. No to dopiero byśmy mogli mówić o pełnej normie prawnej. Czemu ustawodawca w takim razie nie zawiera tych wszystkich kwestii w tym przepisie, w tym przepisie artykule, w tym artykule 148 paragraf jeden? No proszę Państwa, ze względu na kwestie legislacyjne. Jeżeli w każdym artykule miałby powtarzać te kwestie, a te okończności, o których powiedziałam, dotyczą wielu różnych przestępstw, no to takiej sytuacji kodeks karny zawierałby kilka tysięcy stron jak nie więcej. A więc przede wszystkim wynika to proszę Państwa z kwestii technik legislacyjnych z techniki prawodawczej. Normy prawne, zazwyczaj rekonstruowane są z wielu przepisów prawnych. Istnieją jednak takie przepisy prawne, z których nie rekonstruuję się norm prawnych. Są to przepisą o tak zwanej wątpliwej normatywności. Zaliczyć do nich możemy na przykład definicję legalne. Tak, czyli te, które wyjaśniają nam użyty pojęcie w danym akcie normatywnym. Przepisy konstytucyjne, o charakterze ustrojowym, wiele z nich posiadają ten walor wątpliwości normatywnej. Czy także tak zwane leges imperfecta, czyli przepisy nie doskonałe. W tym sensie nie doskonałe, że nie posiadają sankcji za nie do pełnia jakoś obowiązku. One też uważane są za przepisy, z których ciężko zrekonstruować normę prawną. Jeżeli chodzi o budowę normy prawnej, to mamy różne koncepcje, jak ta budowa wygląda. Niezależnie jednak, jaką koncepcją byśmy się zajęli, to składa się ona zazwyczaj z trzech podobnych elementów. To znaczy z hipotezy, dyspozycji i sankcji. Hipoteza normy prawnej określa nam adresata i okoliczności, w których adresatowi, co się zna kazane, zakazane błynić dozwolone czynić. I inaczej mówi się, że hipoteza normy prawnej określa nam elementy podmiotowe i przedmiotowe sytuacji, której dotyczy dana norma prawna. I tak, dotych elementów podmiotowych zaliczamy oczywiście adresata, ale także jego cechy szczególne, tak na przykład w przypadku osoby fizycznej wiek może być określony stan zdrowia do tych elementów podmiotowych zaliczamy także sposób działania osoby, cel działania tej osoby. Do elementów przedmiotowych z kolei zaliczamy te kwestie, które są niezależne od adresata. Mianowicie, czas działania adresata, miejsce działania adresata, jakieś działanie sił przyrody, tak, które są niezależne od samej osoby adresata. Drugi element normy prawnej, czyli dyspozycja określa sposób powinnego zachowania się adresata. Tak, czyli inaczej wskazuje na kazy i zakazy albo wskazuje uprawnienia obowiązki i dozwolenia. Trzecim elementem normy prawnej są sankcje. Sankcja jest to w bardzo wielkim skrócie karak, która grozi za nie zachowanie się sposób określony w dyspozycji. Ale ładnie rzecz ujmując można powiedzieć, że jest to dolegliwość, którą upoważnione do tego organy państwa stosują wobec naruszycieli norm prawnych. W teorii tradycyjnie wyróżnia się trzy rodzaje sankcji. Sankcje karną, inaczej zwaną represyjną, sankcje egzekucyjną i sankcje nieważności bez kuteczności czynności prawnej. Sankcja ta pierwsza karna represyjna to sankcja za popełnienie czynu zabronionego, polegającego na działaniu lub zaniechaniu. Oczywiście taki najszerszy katalog sankcji karnych represyjnych zawiera kodek z karny czy kodek z wykroczyń. Sankcje egzekucyjne polegają na przymuszeniu adresata do dokonania tego, co stanowiło jego obowiązek. Czyli adresat nie zachował się w określony sposób i my za pomocą tej sankcji przymuszamy, żeby on ten obowiązek swój obowiązek wypełnił. Odmianą tej sankcji egzekucyjnej jest restytucja, czyli przywrócenie stanu poprzedniego. Trzecim rodzajem sankcji jest sankcja nieważności bez kuteczności czynności prawnej. I tutaj można byłoby bardzo dużo mówić o tej rodzaju sankcji, ale w skrócie rzecz umując polega na uznaniu za nieważną, za bez kuteczną czynność prawną dokonaną z naruszeniem obowiązujących przepisów prawnych. Mamy 4 rodzaje nieważności bez kuteczności, nieważność bez względną, nieważność względną, bez kuteczność zawieszoną i bez kuteczność względną. No ale to odsułam do prawa cywilnego chętnych. Zaznaczam jedynie, że ten trój podział sankcji na sankcje karne represyjne, sankcje egzekucyjne czy sankcji nieważności nie jest wyczerpujący. To znaczy w praktyce możemy różne formy mieszane także spotkać. Jeżeli chodzi o koncepcję budowy samej normy prawnej, to tradycyjnie wyróżnia się trzy koncepcje. Koncepcje dwuczłonową, budowy normy prawnej, koncepcje trójczłonową, budowy normy prawnej i koncepcje dwuczłonową norm sprzężonych. Koncepcja dwuczłonowa, jak sama nazwa skazuje, stanowi o tym, że norma prawna zbudowana jest dwóch elementów. Skipotezy i dyspozycji, na niektórzy autorzy uważają także, że skipotezy i sankcji, a ta dyspozycja jest tam ukryta. Koncepcja trójczłonowa uważa, że norma prawna zbudowana jest trzech elementów. Skipotezy, dyspozycji i sankcji. Natomiast ta ostatnia jest najtrudniejsza, ale tym samym najciekawsze. Koncepcja dwuczłonowa norm sprzężonych, uważa, że norma prawna zbudowana jest dwóch elementów. Pierwsze elementy jest norma sankcjonowana, a drugi element to norma sankcjonująca. Na normę sankcjonowaną składa się hipoteza i dyspozycja. Tu nie się nie zmienia. Hipoteza to adresa i okoliczności, a dyspozycja to wzór powinnego zachowania się. Natomiast norma sankcjonująca składa się z hipotezy, którą to hipotezo jest fakt naruszenia normy sankcjonowanej i sankcji, czyli przepisu skierowanego do okresionego organu władzy publicznej, co ma zrobić w przypadku naruszenia tej normy sankcjonowanej. Nie ma odpowiedzi, która koncepcja budowy jest lepsza. W niektórych przypadkach, na przykład w prawie karnym, wydaje się bardziej słuszne stosowanie koncepcji dwuczłonowej czy trójczłonowej, trój elementowej. Natomiast w przypadku koncepcji dwuczłonowej norm sprzężonych, większe zastosowanie ta koncepcja znajduje wyprawie cywilny. Ale nie ma odpowiedzi, że jedna jest lepsza od drugiej. Kolejnym tematem są źródła prawa w Polsce. No i jak wiele pojęć wieloznacznych i ten bywa różnie interpretowany, jednak w teorii co do zasady mówi się o źródłach prawa w sensie formalnym, źródłach poznania prawa i źródłach prawa w sensie materialnym. Te pierwsze, czyli źródła prawa w sensie formalnym, to tak naprawdę każdy akt, każda ustawa, każdy rozporządzenie. Każda, każdy akt normatywny, który stanowi źródło prawa w Polsce. Tak, przypominam, że na przykład w krajach komonlotach tym źródłem prawa może. żebyś także precedens, a więc źródłem prawa w sensie formalnym jest każdy akt, każda decyzja, która stanowi źródło prawa w danym systemie prawnym. W źródła poznania prawa to z kolei wszelkie dostępne środki, z których możemy prawo wyczytać, z którego możemy czerpać wiedzę na temat prawa. W źródła poznania prawa dzielimy na oficjalnej i nieoficjalnym. Do oficjalnych źródeł prawa należą dzienniki promulgacyjne, czyli dzienniki publikacyjne, tak jak monitor prawniczy, dziennik ustaw. Natomiast do nieoficjalnych zajęć się możemy gazety, książki, czasopisma, telewizje, internet. Jeżeli chodzi o źródła prawa w sensie materialnym, to one są najmniej istotne z perspektywy takiej codziennej pracy prawnika, a są to kwestie ekonomiczne, społeczne, poityczne, które wpływają na treść ustanawianych przepisów prawnych, a więc jakiś układ sił poitycznych w państwie sytuacja gospodarcza, to także ma wpływ nakształtowanie się prawa, ale z perspektywy pracy prawnika, tak jak mówię, raczej ma to mniejsze, mniejsze znaczenie. Jeżeli chodzi o hierarchie źródeł prawa w Polsce, to ją znajdziemy m.in. w artykule 87. Konstytucji. Jak chciałbym ją jednak trochę rozbudować? No na czele oczywiście to myślę każdy sobie zdaje sprawę, na czele hierarchii źródeł prawa, po wszechnia obowiązującego prawa w Polsce, stoi Konstytucja. Czyli ten najważniejszy akt prawny w Polsce, inaczej ustawa zasadnicza, która reguluje te najważniejsze zasady ustrojowe, polityczne i gospodarcze funkcjonowania naszego państwa, tak? Określa zakres uprawni i obowiązków, najważniejszych organów państwowych, a także prawa i obowiązki obywateli. Na drugim miejscu należałoby wpisać ratyfikowane umowy międzynarodowe, jednak mowa jest tutaj o tak zwanej dużej ratyfikacji, tak? Więc są to umowy międzynarodowe, ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie. Ja zawsze to drugie miejsce zostawiam dla tego źródła prawa ze względu na artykuu 91. Konstytucji, który daje pierwszeństwo w stosowaniu takiego umowy międzynarodowej przed ustawą, jeżeli ustawa stoi z nią w sprzeczności. Na trzeciej miejscu są ustawy, czyli te najliczniejsze źródło prawa w Polsce regulujące różne dziedziny życia społecznego. Zwracam uwagę, że ustawy mogą się różnie nazywać te znane państwu pewnie kodex, kodex pracy, kodex cywilny, kodex wykroczeń, kodex karnoskarbowy i tak dalej. To wszystko to są także ustawy, tylko tak nazwane, tak? Mogu być różne nazwy. Prawoadwokoturze, prawo wodne, ustawa, prawo notariacie. To wszystko to są ustawy, więc różne może być na zewnictwo, ale to wszystko jest to samo źródło prawa. Po ustawach należałoby wymienić umowy międzynarodowe ratyfikowane bezuprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, czyli tak zwana mała ratyfikacja. Następnie rozporządzenia z mocą ustawy, gdyż prezydent może w stanie wyjątkowym, a dokładnie w stanie wojennym wydawać rozporządzenia z mocą ustawy, wydaje je na wniosek rady ministrów w przypadku, kiedy to sam nie może zostać zwołany. Następnie mamy zwykłe rozporządzenia, rozporządzenia zazwyczaj dotyczą ustaw, tak mają umożliwić funkcjonowanie tym ustawom. Na przykład mamy ustawę prawo notariacie, gdzie mowa jest o tym, że notariuszowi należy się wynagrodzenie za dokonywanie czynności notarialnych. Jednak ten zakres wynagrodzenia nie jest w tej ustawie określony. To rozporządzenie ministra sprawiedliwości w sprawie maksymalnej stawki notarialnej. Te rozporządzenia mogą być wydawane przez różne podmioty przez rady ministrów, przez samego prezesa rady ministrów, przez poszczególnych ministrów kierujących działami administracji, przez krajowo-radiofonii telewizji czy przez prezydenta. Na końcu tej hierarchii źródeł prawa powszechnia obowiązującego mamy aktyprawa miejscowego. Są to uchwały, są to zazwyczaj uchwały podmiotów samorządowych, ale nie tylko, bo na przykład wojewoda też takie aktyprawa miejscowego może wydawać. A więc oprócz wojewody są to na przykład rady gminy, rady powiatu, samego ewustwa jest to prezydent burmistrz, wujt gminy. A więc różne podmioty te aktyprawa miejscowego mogą ustanawiać. One obowiązują powszechnie każdego, ale tylko na tym skrawku, że tak powiem terytorium samorządowego, na którym zostało wydany. A więc jak uchwała gminy, jaka jest zapadnie, no to na terytorium tej gminy ta uchwała ma moc prawa powszechnie obowiązującego. Czyli na terytorium tego organu, który wydał taki aktyprawa miejscowego. Oczywiście trzeba pamiętać, że oprócz prawa powszechnie obowiązującego w Polsce mamy coś takiego, jak prawo wewnętrznie obowiązujące. Podmioty podległy danemu podmiotowi, czyli na przykład jeżeli prezyz rady ministrów podejm jak już uchwały, no to podlegają mu określone osoby, tak, nie każdy obywatel w Polsce. Ważna jest jeszcze jedna kwestia przy okazji hierarchii źródeł prawa, o której trzeba sobie wspomnieć, a mianowicie zasada, która stanowi, że każdy akt niższego rzędu musi być zgodny z aktem wszego rzędu, tak, a więc akt prawa miejscowego nie może być niezgodny z ustawą, tak, rozporządzenie nie może być niezgodny z konstytucją i tak dalej i tak dalej. Podkazt tu prawo przestaje być abstrakcją.