Kleding: sneakers, smoking en kleedje

Het instituut voor de Nederlandse taal presenteert waar komt binnenkaars van daam. Een serie met elke week een podcast over de herkomst van alle dagse woorden. Je staat vast niet altijd stil bij de woorden voor de kledingstukken die je dagelijks aan trekkt. Maar ook daar zit vaak een heel verhaal achter. Bijvoorbeeld waarom sportschoenen ook wel sneakers eten of wat een smoking te maken heeft met roken. En wat daarbij opvalt, nog los van het ontstaan van de woorden, is dat die kledingstukken vaak op een heel andere manier in de mode raken, dan waarvoor ze oorspronkelijk waren gemaakt. En dat zie je terug in de woorden ervoor. Ik draag ze meestal. Sportschoenen die vooral niet bedoeld zijn om mee te sporten. In het Nederlandse gebruiken we daarvoor vaak de Engelse term sneakers. En die naam ligt eigenlijk best wel voor de hand. Want de rubberen zullen onder die schoenen maken zo weinig geluid dat je ongemerkt ergens weg of naar binnen kunt sluipen, sneeken dus. Vandaar de naam sneakers. Het Engelse woord sneaker bestaat al meer dan 400 jaar. En oorspronkelijk werd daarmee iemand bedoeld die aan het sluipen was. Niet je schoen, maar jij zelf was dus de sneaker. Ook onopvallend sluipende dieren kon de sneakers worden genoemd. Aan het einde van de 19e eeuw kwam daar de betrekenis van de geruizlose schoen bij. In Amerika werd de sneaker voor het eerst massaal geproduceerd, waarna ze al snel Europa bereikte, inclusief de naam. In eerste instantie werden de schoenen dus echt al sportschoen gebruikt. Maar vanaf de jaren 50 raakt het in de moden om sneakers ook in de dagelijks leven te dragen. Dat was ook de tijd waarin in Nederland nog een ander soort sneaker populair werd. De Bordeel sluiper. Dat is de bijnaam voor een suwerde heereschoen met een zol van crep. Dat is een bepaald diepe korrelig rubber, meestal van het merk Clarks. Zoek een Bordeel sluipers, waarin de jaren 50 en 60 in trek bij vooral Amsterdam's en Haagse jongeren. De zogenaamde Pleiners en de Kickers. Taal kundige markte Costa vermoed dat de schoenen zijn naam, net als de sneaker dankt aan het feit dat hij geen lewei maakt, maar dat hij blijkbaar ook vaak gedragen werd door poyers. Als je wel eens naar een gala bent geweest en een man bent, heb je waarschijnlijk ook een smoking gedragen. Niet iedereen heeft er standaard eentje in de kast hangen, maar vaak zijn ze wel te huur voor dit soort speciale gelegenheden. Een smoking is een zwart heren kostum, dat bestaat uit een kort jasje met een satijne bord en een bij passende broek met satijne streep aan de zijkanten. Best een vreemde naam dus smoking, want wat heeft dat te maken met het Engelse to smoke, roken dus? Het zit zo. De naam voor het heren kostum is afgeleid van het Engelse smoking jacket, dat oorspronkelijk de naam was voor een informeel avond jasje. 19e eeuwse heren trokken zo'n jasje aan als ze na afloop van een die nee in een aparte ruimte gingen roken. Zo kon ze voorkomen dat de gewone kleding door drongen raakte van roken lucht. En gaande weg heeft dat informeel en roken jasje zich ontwikkeld tot voormelen freest kleding. En in de twintigste eeuw werd de verkortte naam smoking geleidelijk aangebruikt voor het volledige kostum. Het woord smoking komt in deze betekenis behalve in het Nederlands ook in veel andere europeese talen voor, maar op fallend genoeg niet in het Engels. Het Amerikaanse Engelse woord voor zo'n kostum is Taxido. En die naam komt van de exclusieve Taxido Club in New York. Het verhaal gaat dat in 1896 de Amerikaan Christwold Larielard, zoon van een rijke tabaksfabrikant, daarop het hervspal verschijn in een jas zonder lange slipen, vergelijtbaar met een smoking jacket dus. Dat zorgde voor veel ophef, omdat het rokkostum, met zo'n lange slip jas, op het bal de vorgeschreven kleding was. Larielard bleek een trendzetter, want na dit incident werd de Taxido de smoking dus enorm populair. En zou kunnen verschillende woorden dus naar hetzelfde kledingstuk verwijzen, maar andersom komt ook voor dat dezelfde woorden over de landschrense heen juist heel andere dingen kunnen betekenen. Want wat heb je precies bij je als je een kled in een tas stopt? Dat lijkt voor Nederlanders heel ondouble zinig, maar die zin kan aanleiding geeft tot spraakverwaring, want in Vlaanderen en Zuid-Nederland kan daar iets heel anders onder worden verstaan, dan in het noorden van Nederland. Voor mij is een kled in eerste instantie een stuk weevzoo voor op de vloer, een vloerkleed dus. En een tas is een zak of een zakvormige bruiksvorwerp, waarin ik van alles kan meenemen. Een geel vloerkleed in een tas stoppen, zo voor problemen zorgen denk ik, maar een klein kledje in een grote tas, ja, dat zou moeten kunnen. Maar wachten zeven, nu gaat het ineens over het meenemen van een vloerkleed, maar we hadden toch over kleding? Dat klopt, want in België liggen de zaken dan ook iets anders. De algemeen Nederlandse betekenissen van kled en tas zijn bij ons niet onbekend, maar bij de woorden hebben ook andere gangbare betekenissen. Kled, vaak gebruikt in de verklein voor een kledje, gaat namelijk ook voor een kledingstuk, de jurk. Denk ook maar aan het woord avond kled. Een tas is dan weer geen kledingstuk of buidel, maar daara drink je koffie of te, een beker dus voor Nederlanders. Dus een kled in een tas op bergen, kunnen we begrijpen als een jurk in een koffie kop stoppen en dat zal je zelfs met de beste wil van de wereld niet lukken. En nu hebben we nog één laatste interessant woord voor een kledingstuk dat we allemaal in de kasteper liggen. Het T-shirt. In de verschillende Engelse taalgebieden wordt met het woord shirt niet altijd hetzelfde bedoeld. Shirt betekent daar vaak bijvoorbeeld wat wij overhemd noemen. Een T-shirt daarin tegen is eerder een onderhemd, want vroeger werd het kledingstuk alleen onder de andere kleding gedragen en was het altijd onzichtbaar. Het werd echt beschoud als ondergoed, zelfs een klein stukje daarvan in de buitenwiel het laat zien werd als onvatsoenlijk beschoud. Laat staan dat je er verder niet overheen aan trok, wat was halverwege de twintigste eeuw met T-shirts gebeurde. Langzaam werd het acceptabel en zelfs modieus om zonder iets naar overheen de straat op te gaan. En het woord T-shirt, dat schrijf je altijd met een hoofdletter T want het is de vorm van die letter die lijkt op de vorm van het shirt. En nog een leuk weetje over het woord T-shirt, tot heeft namelijk te maken met het woord schort. Je weet wel, dat ding dat je in de keuken draagt om je kleren te beschermen tegen vet spetters en andere vlekken. Schortten worden al eeuwen gedragen door onder andere schilders, timmerlieden en mannen en vrouwen die de oogst binnen houden. Eind 17e eeuw droegen werkmannen en vakwerklieden langen schortten. Cox, slagers en bakkers droegen een korte variant. Het woord schort is dan ook waarschijnlijk afgeleid van de verouderde betekenis kort. En dat is weer verwand aan het werkwoord schortten wat hetzelfde betekent als ontbreken. De oorspronkelijke betekenis van schort was dus een kort gesneden kledingstuk en daar verwijs het Engelsse shirt aanvangelijk ook naar grappigen. En zo is ook de betekenis ontstaan van het woord schortten in de betekenis van ophouden of uitstellen. Dat is ook afkomstig van de manier waarop kledingstuken werden gedragen. In de 13e eeuw betekende opschorten namelijk het opgorden van laag hangende kleding. Met een reen werd gezorgd dat die een stukje werd opgetild en niet over de grondging slepen. Uit dat opbinden of in de hoog te doen ontwikkelde zich de betekenis van verhinderen naar beneden te komen. Waaruit in de 14e eeuw ook de figuurlijke betekenis uitvoort kwam dat ook een bepaalde gebeurde is kan worden opgeschort. Nu weet je dus wat een schort met een shirt met elkaar te maken hebben dat een kled niet overal in een tas past en hoe tijdelijke rookersjasjes in de moderaakten net als sportschoenen die ampere geluid maken. Bedankt voor het luisteren. Je hoorde Vridasteurs, Casper Stalenhoef en mij, Laura van Lerten. Waar komt Pindakhaos van Daan is een podcast van het Institut voor de Nederlandse Taal, gemaakt door Casper en mijzelf. Met dank aan Tomas Haagha voor het meestrijven en mij zelf aan de zannen voor de muziek. Wil je meer weten overwoorden? Dan aan onze website www.ivdnt.org. En luister ook eend naar de andere podcast van het Institut voor de Nederlandse Taal. Over taal gesproken. Dat is een samenwerking met het genootschap onze taal. En ook deze vind je natuurlijk in je favoriete podcast app. (C) TV GELDERLAND 2021