Inca's

Bij Kreland spreekt u met iemand die uw bang zaken door een noorkent. Het is maar dat we het weten. Vind je favoriete podcast op veertemax? Je laatst het naar 'Weet Ik Veel' en ik weet absoluut niet veel over. De ene kaas, wat ik weet, ken ik uit kaafje en de zolletempel. Of dat dan allemaal klopt. Dat moet we dan nog maar gaan zien. Hier wel heel veel over 'Weet' en hier in de studio zit, is analisvallig haar een archeologen. Dit is 'Weet Ik Veel' over de ene kaas. Radio 1. Weet Ik Veel. Met Cornel de klerk. We gaan jaren terug in de tijd, naar Zuid-America. Maar naar welk land, dat weet ik niet. Goeie mirage, analisvalligaren. Goeie mirage, dat kan heel. Welk land moet we bezoeken? Ja, we gaan veranderd perroen, maar we gaan een stukje in de Colombie. Een klein beetje ik, wat door. Eeilijk het Andesgebied. Met meer het Westen van Zuid-America. Het Westen van Zuid-America. Het is eigenlijk alles waar de Andes toch inloopt. Daar weet je heel veel over, je bent archeologen en geschietkundige. Je werkt voor de erfgoeddienst van de stad Antwerp onder tussen, maar je bent, was ook een lang conservator in het mas, bij de pre-columbianse kunst, voor Columbus dus. Voor Columbus. Hebben we veel kunst hier van de inkas? In Vlaanderen of in België hebben we wel een aantal heel erg mooie collecties. Het mooiste is natuurlijk de collectie, Paul en Dorianz. En die staat in het mas, en daar zit toch een boerlijk stukje inkabeeg. Oké, die staat er nog altijd ook. Die staat er nog altijd op de Achse verdieping. Oké, we moeten we bezoeken. En we zitten dus in Ongeveer perroen. Welke periode waren de inkas daar aan de macht? Ja, dat is één van die moeilijke vragen. Mijn meestal zegt me ongeveer van of 20, 15, 50. En het eindigt natuurlijk op het moment dat de spanjarde binnenkomen en dat is aan 1531. Dus eigenlijk, op zich is het zo heel erg klaar. 100 aljaardjes. Volgens de traditionele schietschrijving, maar in de praktijk is het waarschijnlijk enkele 10-talliar meer geweest. Oké, maar dat is dan nog een beetje koreltjesoud. Maar dat denkt wel, dat het echt wel een latereik is. Dat het eigenlijk, misschien het meest technologisch is, op het moment dat de meeste Columbus aankomt, is dat echt wel, dat is de hoge technologische wat we gaan krijgen. Jij, op dat moment denk ik dat de inkas en ook hun tijdsgenoten dat steken, maar die staat in Mexico. Ja, behoorlijk stuk je verder. Goed vindt, want ik wé, ik wé, ik wé, ik wé, ik wé, behalde die wel eens door elkaar. Ook de Maya zit daar nog in het bij. Ja, wat heb je erin? Kan je dat de korte ver uitleggen? Dat is normaal, het is, het is een heel continent, he. Het is eigenlijk het heel Amerikaanse continent. De inkas slaat we zeggen aan de Andeslanden. Dat is uit Amerika, terwijl de Maya's en ook de steken zetten eerder in Mexico, Maya's net iets meer naar het oosten, richting wat die malen. Maar dat is wel een paar duizend een kilometer verschil. Dus als we hier zo gaan vergelijken, dus dan hoogt het in Zuid-Europa. Ja, maar hadden zij contact met elkaar? Dat is een heel erg moeilijke vraag. Laat het erop houden dat de Algemiddelkontzens dus niet is. Oké, dat is vaak, maar goed. Dus zij leven wel op hetzelfde moment ook wel? Dat steken leeft opzelfde moment als de inkas, want ze zijn eigenlijk allebei geconfronteerd met de inval van de Spanjaar. Oké, en eigenlijk is het door beide. Voor beide is eigenlijk hun cultuur compleet verenitigd, ook op dat moment door het Europianen aankwaaien. Nou, dus zij zichzelf ook de inkas? Nee, eigenlijk niet. Eindelijk noemden ze zich zelf Runa-Simig. Ja, dat is Ketchwa. Ketchwa is, wij kennen dat vooral was een merk van de dekaterlond. Ketchwa is ook een taal. Ketchwa is eigenlijk de taal die trouwens nog steeds wordt je sproken. Is dat zo? Ja, ook iets wat veel mensen niet weten. En dat wordt door een 10-15 miljoen. Wow, zoveel mensen sproken vannaamlijk in het hoogland van de Andes. Er zijn Wikipedia-paginas in het Ketchwa. En dat is dezelfde taal als de taal van de inkas. Dat is dezelfde taal als die. Misschien wat gemoderniseerd wel. Het zal een klein beetje gemoderniseerd zijn, maar wat wij het niet zo heel erg veel te zijn eigenlijk in vrij status. Het is een totaal andere taal dat wij kennen. Het totaal andere grammatica. Heel boeiend. Hoe zo? Wat is dat misschien? Wij vervoegen onze werkwoorden bijvoorbeeld. Dus wij veranderen iets in de stem van het woord. Het Ketchwa heeft altijd een kern en plaktaar suffixer achteraan, waar je de betekent van het woord volledig kan veranderen. Oké, dus mijn huis dat wordt een woord. Dat woon in dit geval komt er niet gek achteraan en dat wordt dan een wereldhuis. En als je er meer voor het woord maakt, kun je daar nog een aantal suffixer achteraan plakken. Dus je kunt eigenlijk een volledig andere manier van haar in taal kijken. Ik denk dat hoog haar doet dat ook. Dat is zo'n. - Ja, maar dit is niet dat er veel links zijn. Dat is zo'n hoog haar. Dat is het Ketchwa. Ik heb je het trouwens. Ik kan van 1 tot 10 taal in het Ketchwa. Hoog is kan je kinsa, taua, piska, zochta, hanches, poesach is kon junka. Ja, dat staat er wel bij dat gesproken. Door de Ketchwa. Ja, het vijjaar goed. Ja, Ketchwa is eigenlijk een taal toch wel, ja. Maar ook een volk. Ja, dus het is wel zo dat de mensen die op dit moment nog in de ambijs leven met name in de Hoogland en die Ketchwa leven worden ook inderdaad bedoeld als de Ketchwa op de Ketchwa. Dat zijn eigenlijk vroeger enkaz. Het zijn de nazaten van de mensen die leeft in op het moment dat de enkaz herst in biedt. Het moderne volk wordt dan de Ketchwa genoemd. En waar komt die naam enkadan van dan? Ja, dat is een goede vraag. Eigenlijk was de enkadan namen van de enkazer. Eigenlijk werd de enkazer werd genoemd. En eigenlijk hebben de Spaniard dat overgenomen en hebben ze de hele cultuur het volk enkazen genoemd. Oké, als of je de romijnen de keizer zou nomen. Ja, eigenlijk de keizer heeft de zappa enkaz, de hoogste enkaz. Oké. En dat is dan eigenlijk een generikje naam geworden voor de culturen zijn volledigheid. Je gaat vaad vaak naar Zatamerika, dan spreekt je goed spans. Ik spreek veel doen, dus spaan. - Maar spreekt je ook ketchwa? Ik kon het een klein beetje. - Ik heb hier nog een paar fragmenten gevonden. Moet je? - Dus bijvoorbeeld dit? Imanayaam. Imanayaam, dat betekent? - Ik pas. Hallo. - Hallo. Alfonalies, dit betekent? - Allianchu. Allianchu is. - Het is een vraag. Ja, ja. - Dechu is betetje de rechter als een vraag moet worden. Het betekent hoe gaat het? - Ja. Simple, en dan de laatste die ik nog hier heb is. Aan Chetan, Aan Chakouiki. Aan Chetan, als je ik dat kouikouiki ongeveer. it's met ik. - Ja, ik dank je wel. Dat is die taal, die ketchwa, die echt wel overleefte heeft ook. Omdat er zoveel mensen die taal dan spraken in een periode. - Ja, ja. Dat is ook zo'n moeilijke discussie de vraag is altijd hoeveel mensen leven er eigenlijk in het inkarijken. Dat is spanjairde binnenvallen. - Dat weet ik niet. Nee, er zijn het problemen zijn een beetje dat hoedan ook. het stukje, wat wij weten over de inkar. Dat is heel moeilijk om te rikomstreweren of eigenlijk alles. al die prikonomieantse culturen en heel moeilijk om te rikomstreweren. omdat we eigenlijk heel weinig prond hebben en ze er geloeg noem je dat dan bronomateriaal. Ze schreeven niet? - Ze schreeven niet, ze hadden geen schrufings. Of even halve de maias. Maar alle andere culture hadden geen schrift. Dus dat betekent dat je als er geloeg echt bent. - Ja. Ja, je kunt je eigenlijk alleen baseren op wat wij materieelijke culturen noemen. Dus echt de objecten, dus mijn andere woorden dat je naar wat dat je vindt en een opgraving. die vaak verstoegd zijn, die spullen staan al in een museum. drug afroeveren, is er in die grond gegraven, de context is weg. Dus dat is eigenlijk één van onze belangrijkste bronnen, maar ik zeg altijd. en object praat niet uit zichzelf, dan moet je interpreteren. Ja, ja, ja. - Dat is heel moeilijk. En de Spanjaar, de ministerie ook, wat opschrijven. De Spanjaar hebben god, zeg je, dank. Wel wat opgeschreven, dat winnoe me dat een dekronik schrijvers. En er zijn er een aantal van, maar ik zeg altijd. imiter ontzettend voorzichtig meer om gaan. Want heel vaak was dat honderd jaar na datum. Of ze staat op dat moment al in Spanjaar. En ook niet om belangrijk, het is ontzettend geklucht. Heel vaak waren die Spanjaar-kronik schrijvers kwamen die van de missionaris. Dus je wil een natuurlijke beeld opwerpen, dat dat. - In doelheid. - De beurt wel heidensmogelijk wordt afgeschermd. Dus die spaanse bronnen. dan moet je heel voorzichtig meer om gaan. Dus dat maakt de hele rekonstruikse van alles, want prik lumbiaans is heel lastig. Dus zeg maar dat het ook vaak dat ik ook altijd zal zeggen. we denken dat en die schien en waarschijnlijk. Maar hoeveel qua schatting, hoeveel mensen woonde er? Het gaat van een miljoen tot 10 tot 1 miljoen. - Oké. - Want was er niet iets met ziektes? Waren we niet al heel veel minder toen de Spanjaar er daar binnenvielen? Dat is waar in mijn honderders er wel achter is. Dat is zo'n heel goed raadssel geweest. Hoe is er nu toch mogelijk dat gigantische inkarijk, wat heel soliden was opgebouwd? Heel groot, heel strakje organiseren dat dat na die cons van die Spanjaar op minimaliteit in elkaar is gehuilen. Er zijn een aantal redenen voor, maar de belangrijkste reden is waarschijnlijk in er dat wel. dat het moment dat de Spanjaar er aankwamen, waar er eigenlijk al heel erg veel mensen gestorven. Met schat 90% van de responkelijke bevolking aan Pocke. En Pocke was een Europese ziekte die door de Spanjaar er is meegebrecht op het moment dat ze aankomen. en het carijf is gebied bij de alsteken in Mexico. En waarschijnlijk zijn die Pocke sneller naar het Amerikaar er is, dan de Spanjaar er zelf. Dus er was eigenlijk al een gigantisch massa sterfte in Pirogeaande. waardoor de hele sterke structuur van dat inkarijk eigenlijk compleetal elkaar was. En het voor de Spanjaar niet zo moeilijk was het meegelijk dat. 99% van de bevolking, dat is waanzijfer. Dat zijn ook hele bibliotheken hoe het gegeven was gegeven over het feit dat dat ons in Ismaar goed is. Maar dus die sterkere structuur laten we daar even over hebben. Hoe groot was het dat rijk? Grot. Wat een verroof raars. Absoluut. Ja. Ja. Ja. Ja, ook er zijn waarschijnlijk redenen voor, maar het behoogste punt strikt in het Inker reek zich uit van Colombia. Ja. Tot en met de stukske van Chili. Dus als gaat "Wu da's een de kilometer?" Doe je dat? Als je geen schrift hebt. Als je geen schrift hebt, hoe doe je dat? De Inker is waarschlim. En dat weten veel mensen niet. Zij konden zich beruwen op dat genaam wat hun voorgangers al hadden gedaan. Bij Denker vankt de Inker als je kom uit de luchtvallen, die kwamen helemaal niet uit de luchtvallen, die zijn in een opeenvoling van alle moeilijke prikule meese cultuur die als taart rond 1000 voor Christus. En de Inker is eigenlijk het allerglaatste stukje, eigenlijk als je op een tijdspallek ziet dan denk je hoe je is het dat mag. En die pakken eigenlijk heel veel van hun voorgangers over. Waaronder. Het feit dat ze eigenlijk hun reek hadden opgedeeld in een heel jachische bromstructuur. Elk Dorp was onderdeel van een grotere geheel, eigenlijk tiendorpsamen en die tiendorpsamen was nog onderdeel van een grotere geheel. En eigenlijk hadden zij tot de met het laatste huis zouden opgedeeld in juist een bromstructuur, zeg maar, werkt bij je eind. Metjes als bij ons hebben we gemeentens en provincies. En dan telkens per tiendtallen wel in dit geval. Dat was heel strak je organiseren. En voor elke stukje is er iemand verantwoordelijk en je bezoek verantwoordingen afleeg. En die heelt de boekhouding bij de heelt alles van de belastingen bij de last. - Was dat van de ene kaart waar je daar net te versprack? De ene kaart stond helemaal bovenaan, die muziek dat groteren niet meer bezig houden, want die was eigenlijk half godelijk. Ja, maar zein, die had wel een hele boekhouding onder hem en boekhouding die heelt alles dat in het laatste detail bij. Boekhouding, als je geen schrift hebt, hoe doe je dat? - Ja, ook dat is iets waarin ik denk. Wel, nee, het is ook een woord wat er misschien wel een beetje bij aanluit, het heet een kippu. Oké. - Ik is ook een ketchup award en een kippu is eigenlijk, je vindt dat soms nog geen muziek en het pas is onder andere eentje. Dat is eigenlijk een koortsysteem en het is nog een totale koort, dus de verticale koortjes aan de meeste zijn verbrant. Door de spanjaar zijn er niet zo heel veel meer van volgen. - Verbrant waarom? Ze zagen het als heidens en alles wat heidens was, moest. - Ze zagen daar iets geloofigst in, dat is het van afgod. Zo was het bij de mayas zijn ook. - Lekker verraten wat het is van een koortsysteem om zijn te bijna. Je vertelde bij te houden. - Ja, dus het heeft heel lang geduurd voor het dat me doorrad van jouw werkt dat nu eigenlijk. Hij is een kippu, want begint er maar eens aan, je hebt een touw met knopen erin en dan moet je dat gaan ontzijferen. En ook de chroniek schrijfswerder, ongelofelijk vaker over. Maar onder de sweetmen, dat dat dus was, omgetallen om één heer te houden, ook weer tientallen. En het ware dikipus die bijhilde wat er in de opslaghuizen werd bewaard, want die belastingen werd ook in de vorm van landbouw. Dus het werd dan bijhouden in de opslaghuizen. En het ware de kippu kan maar ook. Dus de beheerders van de kippu, die eigenlijk bijhilde, veer de kippu, veer die knopen in dat touw met de systeem wat was op geslagen. En wat er dus ook herverdeelt. - Oké. - Missit worden. Wat waarop geslagen is ook hoeveel iemand betaald heeft? - Ook. Of hoeveel een gezin heeft betaald in de vorm van belastingen, en belastingen zijn onder meer in de vorm van de oprenst van de takers. Oké, dus je kon dat met pak met mais betalen? - Bevoortbeeld, ja, of aardappelen. Ja, dat is natuurlijk wel heel populair. - Ja, dat is natuurlijk wel heel populair. Dus dat is eigenlijk veel meer het basisvoetzond aan het eerst bevuld, mais, centraal, Amerika. Bevoortbeeld, maar ook katun. - Dat is daar ook al. Ja, katun, dat steel is voor de inkast ongelofelijk belangrijk, heel belangrijk, veel belangrijk dan goud, of dan zilver. Dat was voor hun veel meer in gebaren van Rijkton. - Ik kling dan het in, meer dan wol. Op pak-a- wol of zo, of en lama- wol. - Ja, klopt, dat ook. Het verschil daar is een beetje dat de wol kwam uit Hoogland, kwam van de op pak-a's en de vikunias. Dat was dan meer voor de keizen, voor de inkast. - Vikunias en kleine lamas? Ja, met de feindste wol. Ik ga het nu nog voor gigantisch ook een prijzerrichting, China en Corea. En dan de lames natuurlijk, dus dat is eigenlijk het verhaal van de Hooglande waarden, de tekstil van Wertje Maakt in de Laaglande, was de katun. En dat was dan ook een stukje belasting, wat men als huishouden moest geven aan het inkarijk. En ze maakten van die katun, maakten ze er kleding van, of ook een kleding van de eerst kleurde dat ook? Dat doet me natuurlijk grondstoffen, ook hier weer afrangelijk van waarg in de inkar, of in het peroewrijk waar dat je eigenlijk was. Het is een heel uitjebreedrijk met een heel diversige geograffing. Als mensen naar peroe op vakantie gaan, dan gaan ze vaak de inkaterijl doen. - Oh, ja. En was dat effectief de treil als ik de weg van de inkast? Ja, de inkaterijl is natuurlijk een beetje het gekommercialiseerde verrouw, maar wat je wel doet met de inkaterijl is een stukje van die befaande inkavegen. Dat is ook één van de systemen die de inkast hadden omdat gigantische gebied onder controle te houden. Er was een netwerk van duizenden kilometer aan inkavegen, doorheen de anders. Het is niet simpel, ja, want die anders, dat is echt een hoge bijna simpel. Maar dat was ook een stukje belastingtruis, dus je moest belasting ook afgeven in de vorm van tekstil, in de vorm van landbouw, maar ook in de vorm van arbeid. Ja, dus elke gezonde man moest een stuk van zijn leven gaan meer werken in de wegenbouw of in de constructie van religieuse gebouw. Oké. - En op die manier kon je eigenlijk gigantische netwerk aan inkavegen kan je dan je namen. Sort van burger dienst, zoals wij de militaire dienst ooit hadden? Ja, ik denk dat je dat er een daad van mee kunt vergelijken. En dan echt de weg gaan aanleggen, ik heb mijn Kennis vooral uit kaafje en de zonotempel, hè? Maar ik doe het zo veel en wat ik helemaal ook eerst. Maar ik zie dan van die hangbrugge. Die ook heel belangrijk. Ja, natuurlijk je hebt de anders, hè? Dus wat deed me een hekte minimale wedjes uit die wel begangbaar waren voor mensen en verlamens? Ja. - Als lastier vooral? Dat me gingen er niet op rijden, was een lastier. En in de daad af en toe moet mijn devele rivieren oversteken. En daar waren er dan met taw, ook weer met tekstil. Ja. - Waar er daar die bewusten in kaapberugen overgenomen. Pak je dat? In die tijd, want je had tegenwoordig pak je een helikopter en je slap zo'n metale kabelangse overkant, maar doe je dat in die tijd? Daar is een hele boek noever geschreven, ook over de constructies van hoe ik kon met die gigantische powerkken maken, zonder cement, maar met gigantische bouwblokken. Daar zijn mensen die zich helemaal in de specialiseren. Ja, ze hebben van die echt bijna persoon grote, echt twee meter in persoon. De grond is op blokken. - De grond is op blokken, dus zonder cement op elkaar zijn gezet. En die boven dien veel sterker zijn, dan alles wat de Spaniard en heb je gebouwd. Om bij de aardbevingen, zeker in de 16e-17e eeuw, bij de aardbevingen, veel alles in elkaar, de Spaniard en heb je gemaakt en door spronkelijke architectuur. Ja, ja, ja, die was. - Lies staan om de reen weer voor de aardbevingen die er helemaal gevoerd komen. Maar weet hoe ze dat tegen die gigantische bouwblokken op elkaar staat? We weten het een beetje. We weten een heel dat Theorieën over hoe dat ze werden verplaatsen. Ja. - En er zijn ook Theorieën over hoe dat ze zo werden gemaakt, dat ze inderdaad perfecte de bouwblokken aan het sluiten met manu meel werken, dus ik dief met bijtels, verdienen. Hoe heb je zo'n ding op? Daar had mijn ops, dus een beetje zelfs vragen, zoals in Egypte met de Pyramide, er had me alle mogelijke kantelwerktegen voor, en vooral heel veel mensen. Die mensen die daar moesten komen, dat waren honderd en honderd dan duizenden mensen. Dus de man kracht die daar aan wezig was, wat dat met die gigant is, die mensen zijn geweest. Dus er kon eigenlijk op relatief korte tijd, kan er fantastische dingen verwezen, ik wou worden. Wie was Toopak Amaro, niet de Rapper Toopak, maar de Pak Amaro? De Pak Amaro, één van de inkakeisers, dus het is een van de Sapa-inkers. En in dit geval vernaal ik de inkakeisers die heeft hier beleerd tegen de Spanjaard. Dus de verovering van de Spanjaard, dus dat ging eigenlijk door de Spanjaard ging eigenlijk niet helemaal van een lijje dacje, dus er was op het moment al een burger oorlog ganden, tussen twee zonen van de vorige inkakeisers die aan die pokken was geslubberen. En die eronder link tot aan, niet overheen, waarin we dan de Sapa-inker moest zijn. Dat verraalde, er is eigenlijk ook iets een film van je maakt met te worden, denk ik, dat is zo absurd bijna, dat het voor het als voor een film bijna onderloof waren die zo zijn. Maar goed, daar. - Waarom absurd? Dat is wat ik dan even meeg het met. - Van ja, een type voorbeeld, bijvoorbeeld, is dat, ja, het is een beetje niet. Maar het komt erop neer dat de legitimiteit van beide werd gecontesterd, waarin we allebei zon van de vorige inkakeisers, maar bij de ene was de officiallie titel meer vastgezet, omdat de zon was van een moeder die met de vorige inkakeisers getrouwd. De andere was eerder van een bijvrouw. - Oké. - Was een hoopgebouw. Ja, een vasteigd. Maar wat heeft me dan op je moment gedaan, maar dat is een van die veel raaren verhalen van die hele opvolgingstrijd, is dat wasker, daar heb ik het over. Die was dus de vasteigd en die heeft dan op je moment zijn moeder nog laten trouwen met de mumig rond zijn vader, dus vorige inkakeisers die onderzoos overleden, om de stochmaar te zorgen dat daar een vorm van legitimiteit was en dan zijn er verhalen over geen raalde swing, swing, hoeft, swing, schedelrechtje, bruik, tas, bekeram uit de drinken, toentallen soldaten die sneuvelen, de andere, atta walpa, die wordt weggesmuckt tot uit zijn gevangenen zei, het is echt, het zou een film moeten worden. - Ja, buuravond. Wat is wel, het inkakeisers, ik zet er net al, ik heb heel veel van mijn kennis over de inkase, of kennis, of misschien fantasie over de inkase uit de kafje en de zonotampel en daar is het bijvoorbeeld deze zijn in. - Overheve Pasha Kamak, als jij dit neiderige of er niet wenst, slijeren dan uw nobel aan gezicht. - Dat is stakker, hij is gek geworden. - Duizend Wat gebeurt er? Ja, wat er dus gebeurt is dat de maan voor de zon schijft. En Eclipse en hij had al voor speelt Kuyfe zagen dat gebeuren. En wist op die manier kan ik mezelf vrijden, want zij gaan denken. De zon heeft hem gered, maar het was gewoon een Eclipse die heel en de krant dat zien staan of zo. En waarom het mensen die ophorsprachten, mensen ophors was in Kuyfe wordt gezet. Ja, maar veel minder dan vaak in de populair-methologie, zeg maar, wordt verteld. Ja, er werden ophorspracht, ja, maar dat moet ook allemaal zien in het hele verhaal van wie was de enkea. Hoe zit die hele metallgie in elkaar? Dus de enkea was eigenlijk half godelijk. Dat is de base, de keizer, ja. En werd de enkele keer zien als de afstandeling van de zon god, intie. Nu moet je wel weten, door de Spaniarde werd er een soort van persoonficatie opgeplakt. Dus hij zag het intie, de zon god, dat werd zoals wij dat kennen van de riks en de rameen zich honden. Er werd toekend aan een bepaalde figuur aan het zoiets. Ja, dat zouden zeus achtig diepen, ja. Terwijl, en ook nog vandaag de dag trouwens in de hele Andes, is dat waarschijnlijk nooit zo geweest wat wel belangrijk was, was dat zij zoals trouwens. Elke cultuur die afrainklijk is van zijn natuurlijke omgeving. Die gaan de krachten, de natuurkrachten om hem heen vergoodelijke. Dat is overal zo. Dus de zon was een natuurkrachten, maan was een natuurkracht. En in het catch war, werd dat dan inderdaad als een soort van heilig verhaal beschouwd. Wacca, heet dat dan? Wacca? - Je kunt dat op verschillende. Zakira heeft er nog een liedje over gezond. Ja. - Oké ja, wat is wacca, dat betekent een soort heilig. Wij zouden het waarschijnlijk er de spiritueel noemen. Een rot kon wacca zijn, een tweeling was wacca, iemand met een bochol was wacca. Alles wat zij zagen, als een bijzondere vorm, wat als een soort gift van een natuur was wacca. Oké. - De hoogste bergtop was wacca, het meer was wacca. De mimis van de overleden inkas of van de voorouders waren wacca. Dus dat was eigenlijk een cultuur waarin die spiritualiteit heel erg belangrijk was. En de zon was natuurlijk over belangrijk. Want je leeft wel in die geografie van Peru, die heel divers is. Want je hebt in Peru dat is het mooie nog aan Peru, denk ik, ook om er naar tuterezen. Je hebt eigenlijk op relatief korte afstand heb je de kust, dat is eigenlijk duurstein. Dat is een hele lange, heel droog kust, heel heel droog. En niet zoals onze kust met een kusthoestijn. Ja, onze kust staat het voor beton natuurlijk, dat was niet dat niet. En daar regent het nog af en toe. - Ja, dat is waar. Maar in de anders aan de kust regent het behalven als er een elinio is, zoals we maar nu een beetje spraken over is. Normaal gezien regent het daar amperein in die kusthoestijn. Dus ik streem droog, dan heb je de anders, ze volgende strooks. Maar en dan heb je ook nog de jungle natuurlijk. En el die heel drie geografische strok heb je op heel korte afstand van elkaar. En ze hadden daar een heel systeem in om eigenlijk al die bronnen en al die rondstoffen. Toch op een of andere manier aan elkaar te kunnen koppelen. Maar dat betekende wel dat het hele ekrosysteem zeer gevoelig was. Als het te weinig regende, als het te veel regende, als er een klimatementeling was, dan stortte alles in elkaar. Dus daarom was het eigenlijk echt niet zo heel onloog is. En in de data geldt eigenlijk overal in de wereld waar je zo afhankelijk bent van je omgeving. Dat ze eigenlijk al dat natuurgeweld ging benoenaar als kracht. En de inka werd dan eigenlijk een beetje gezien als de gene die dat allemaal minder van meer beheerste. En wat gebeurde er als het misging, maar echt echt misging, voor Ninho is het voorbeeld, dan dacht ik mijn oei. Nu moeten we iets gaan geven. We moeten iets gaan geven aan die krachten, zodat die ciklus zich weer er stelt. En dan, natuurlijk, wat is het hoorste wat dat je kunt geven? Dat is een mensenleven. En dan liefst een leven van een jong, onbeshudelt, tussen grote aanhalingstekens. Iemand uit de elite en die werde gehaald uit alle hoeken van het inkereik, uit het woorden, uit het oosten en het westen. En dat waren dus inderdaad heel vaak kinderoffers. En die zijn ook teruggevonden. In de buren van Eric Kippa heb je de mummig wanita, zoals bij de almuseum. En dat is omdat de meisje, dat komt verschillendig uit het woorden gehaald. En is op een gegeven moment naar de bergtop gebracht gedrogeerd en daar geofferd aan de goede. En dan moest de bergtop. Oké, en dan wordt dat een mummig. In dit geval is dat een natuurlijke mummig geworden, omdat ze zo ontzettend hoog in de Andes en de Andes is heel hoog. 4,5 meter, dus dat is eigenlijk een bevroeren mummig. In dit geval zijn ook mummies gevonden in de kust, maar die zijn er weer heel droog. Dus een ander soort een mummigie? Oké, maar ze deden dat niet bewust, zoals de Egyptenaren. Voor de inkas? Wel, die werd op een eerder kunstmatige manierge mummiviseerd, maar daar zijn ook heel veel natuurlijke mummies teruggevonden in het hele inkar rijkst. Dus die bewust, die bewust, die kinderen, offers, ja. Wat in Brussel staat er ook een mummie, toch, van de inkas? Ja, klopt, dat is een inderdaad van de zoge naamde inkar keizig. Ah ja, dat is een echte keizig, dit is dat? Ja, waarschijnlijk. Het is een mummie waarvan man denkt dat die inderdaad op z'n minst uit de inkar elite komt. Oké, die waren dan herjezenig op gebouwd. Waar je dat eigenlijk herjeging inderdaad in het muziek moet jubelparken. Het zijn contenaar, omdat dat onze mooie het in de volksmond ging rondlopen en heeft daar die mummie gezien. En heeft eigenlijk daar op die keuifje stripje basieerd? Weet ik veel. Macho Pichu, dat is een plek waar veel mensen aan denken, als ze aan de inkas denken dat klopt, dan werd het zij zij toe, hè? Ja, de belangrijkste plek, denk ik, afveij toch in ieder geval veel mensen in er beroeg aan. Het zat standard op elke reis. Mag je er zomaar binnen nog? Nee, niet meer, en godstrijdank, ze zijn heel de goede zaak, ze hebben het beperkt tot ikze aantal mensen per dag. Het blijft nog steeds, ik vind ik persoonlijk, maar het was hoog nodig. Dus een beschermde ziet door de UNESCO en er werd echt veel te veel mensen op toegelaad. Kan je het beschrijven hoe het eruit ziet? Ja, het is zo mooi, het is echt fantastisch. Het ligt eigenlijk op een berg top en meestal zijn er zo bolken die er overheen draaiven. Je kunt meestal komen je bovenaan en dan zie je de siten voor je meneer te leggen. Het is niet zo heel groot te zitten, je bent eigenlijk gewoon dat je snel erin gewandeld. En ja, er is heel veel over te doen, heel veel over geschreven, heel veel over gespeculeerd, heel veel vragen, heel veel over gesteld. Wat was het? Wat was het een dorpje? Daar zijn dus heel veel vragen. En er is mij eigenlijk nog niet helemaal overuit. Zeer waarschijnlijk dat zijn de laatste hypothezes. Het ziet me eigenlijk als een plek waar dat inkakeizer en dan de verschillende inkakeizer is mogelijk gewezen. Naartoe gingen ze als een buitenverblijf, het ligt niet superver van kuskoel. Kusko was de hoofdstad, toch? - Kusko was de hoofdstad, ja, een officieel hoogstad in de bergje en de anders. En ja, het punt is natuurlijk misschien vertellen, maar Jopitio is eigenlijk contact plus minens vondig jaar geleden. Nogmaar? - Ja, eigenlijk vrije laar. En eigenlijk dat hier een bingen, dat jij van jeel, die was op zoek naar het laatste bolwerken van de inkakeizer, waar dat laatste inkakeizer eigenlijk de spanjaarden in heeft bevochten. Er is langs maar Jopitio gekomen, vond dat niet de cita was en het blikken er daar niet de hut militaire bolwerken zijn. Maar maar Jopitio blik wel een zeer interessante cita's zijn en dan is minuut van het heel steeds meer gaan opgraven. En ondertussen overgenomen door de bierwaanse universiteiten. Wat is het? Menee heeft onderzoek gedaan op de akkers die er zijn gevonden in de zin van hoeveel kon er eigenlijk verbouwd worden, van hoeveel mensen konden er leven. Menee heeft onderzoek gedaan op de scheletten die dat er zijn gevonden vrijrescenten, ook nog bijvoorbeeld onderzoek gedaan. Dus dat is ook wel het mooie aan die citten, omdat het zo iedereen fascineert, blijft een schappelijk onderzoek op. En dat daarom is ook goed dat er niet zo van mensen gaan over de trappelen. Maar dus als het een buiten voor blijf was, als ik dat beeld in mijn hoofd zie, maar Jopitio, dat is heel hoog, ver in de bergje, het is ook helaat om de herondekt, omdat het zo afgelegen is, kan ik me inbeelden. Waarom zou je met als keizer, als ik ik keizer daar zijn? Dat zou ik toch geen kilometer door de bergje willen trekken, op mijn voetjes, omdat daar zomer verblijft, gaan we zoeken of wel. Ja, ik weet je, kusko is ook, kusko, wat is en moet toen ook een heel grote drukke stad zijn geweest waar eigenlijk best veel mensen leefte. En waar dat het en komen en gaan was van mensen. Dit was zijn shallij in de Ardennen, verweegd van alles. Zijn Vila aan de kust. Het is echt naar toe voor de rust, wordt verondersteld. Op zich, het lijkt ver, maar in die tijd via die bus in KW, moet dat eigenlijk allemaal wel te doen zijn geweest. Dus het was echt een buiten voor blijf, dat was niet. Is één van de hiep, was geen tempo of zo? Nee, er zijn wel wat religieuze plekken, die duidelijk ook op de sterren zijn. Ja, waarbij je duidelijk ook al ziet, van er zit een bepaalde cosmologische betekings in. Maar de algemene hypothees op dit moment is dat het verschillijk een buitenverblijf was. Ja, net hebben we het over mensen overschad. Hoe vaak werd dat gedaan eigenlijk? Sporatisch. Sporatisch kan veel betekenen, een keer per jaar of een keer om de tien jaar. Niet zo veel als veel mensen denken en als in de filmsten en in de literatuur vaak wordt gezegd. Soms kon we daar tien tolle jaren tussen gaan. Eigenlijk hebben we dat echt kunnen uitvinden aan de hand van onderzoek naar een milieuvindomen. Het gebeurde echt op het moment dat het extreem was. Extreem, dat was er een aardpeving. Dat gebeurde een pandenplek in de wereld eigenlijk ook wel. Heb je de wikerman die film? Oh ja. Ik heb er tuwaltjes ernaar gekeken, dan gaat er ook. Goeia Raader, niet met de enkast te maken wel. Maar dat is ook nog andere ofers. Ja, ofers, weet je, dat is ook nu nog trouwens. Dat is een dag de eigenlijks gebruik nog steeds. In iets van nog steeds wordt geofferd. In de anders is koka. En dan de blaaderen, vooral duidelijkheid. - Koka, kokaïne. Koka plant, van kokaïne. - Of om ik eerder misschien. Ja, alleen als kokaïne uit afgelijden. Maar het is de enkast naam en kokaak? Nee, eigenlijk niet. Nee, je hebt de koka plant, dat zijn de blaaderen. Wat dit men, en wat doet me trouwens vandaag nog steeds. Je hebt die blaaderen, die draag je meen een tasje aan je riem. En heel vaak zit er in dat tasje, maar dat zien te resten niet. Zet er ook een beetje kalk. Die komt bijvoorbeeld van het schelpe. En wat doet me, me neemt een paar van die blaaderen. Die stek je in je mond en dan moet je goed opkouwen. En je ziet dat in sommige prikke lumiaanse beeltjes. Zie je van die beeltjes met zo'n bol. In hun baan. En dat zijn die koka blaaderen. Dus dat moet goed nat zijn. En dan doe je een beetje kalkop. En dan komt eigenlijk het werkzame product van die koka blaaderen. De kokaïne? - Heel klein beetje vrij. Kokaïne, daar heb je. Nee, dat is eigenlijk nog. Dat is een dusdanig afgeleid. Projekter heb je nog. 10, 20 bewerkingspraassesse voor nodig. Wat voor effecten? Wat je hebt toch gedaan? Dat hoorde ik in hoe je het vertelt. - Koffie, of koella. En het is. Hij mensen zijn ook als je hoogte ziekt en je hebt moet je kokkatien. Het helpt een beetje, maar het is echt absoluut minimaal. Het is echt te vergelijken met het effect van een kop-koffie bij ons. Echt niet meer dan dat. - Maar dit deed het wel bij de inkas. Het werkt ook geofferd, dus het werkt wel heel goed als ook nu nog. Vandaag, vandaag, in de Andes, wordt er een heel vaak koka blaadjes op de grond gegooid als een gift aan moeder aarde. Oké, mama, ongeveer. - Oncha mama is de aarde zelf. Maar we weten nu dat het geen goud als in een persoon dat is echt gewoon letterlijk de aarde die een ziel heeft. Ja, dat wordt geofferd en. - Hoe hoef je dat in brandsteken? Ja, je hoeft het gewoon begreond. En dat is vandaag de dag steeds een gangbaar. Een stukje gooien, ze schuurt het en dan gooien je tot begreond. Een vervuilende manier om te offert, toch? Dus God zei, dankig, maar blaadjes. Dus we is het al meestal, we zal het wel oké zijn. Het is hier erin ook een sociale gebruik. Het wordt een kedeel, zoals wij ja niemand zeggen, gaan we een kop-koffie drinken. Is dat daar een beetje van mijn koka bladeren? Oké, wil jij jij? Dus die connexie met die kokaïne, dat is een beetje jammer, want eigenlijk is dat vooral iets wat dat voor die andersbevolking. zo ongelooflijk belangrijk is als een sociale, iets als een sociale rituel. En je komt daar een beetje maffia kan. - Ja, terwijl alleen om er aan te geven, je hebt t-shirt die worden verkocht overal in de anders. Waarop staat kokaïne, of koka is geen drug. Maar? - Koka, nu is u een droga. Het is om er aan te geven van, het is vooral een plant. Het is er al slegaal wel, het is er al slegaal. Ja, het is de meest normaalersaak van de wereld. Hoe is het allemaal, je eindigt eigenlijk tot hele inkarijk? Het is snel eigenlijk, al bij al toch. De Spaniard zijn binnengevallen, 1531, 1532, een regelt eigenlijk overledig uit elkaar aan het vallen was. Zalde een aantal voordeelen, nog loss van die ziekte die er al was, ze hadden paard. - Ja, die hadden de inkast. Zij hadden wel lama's, maar daar hadden ze niet op. En die paard, ja, ik kun je voorstellen dat die mensen hadden dat zijn. Nog nooit gezien, en op een zater is er nog een gigantisch beest voor je nu. De Spaniard had de zwaarde, staal. Dat hadden de inkast niet? - Ze hadden met taal, maar op een heel andere manier. Je begrekt dat het met totaal andere manier dan in Europa weg gebruikt. Dat was eerder van eerder religieus, iets schoud, zilver en dergelijker. Dat had wel veel dan goud en zilver. - Een beetje. Er zijn meine en goud door een revier van de zilver in de meine. Het is nog steeds een boliefje, bijvoorbeeld. Hij wilde zilver meine. Maar het werd niet gebruikt voor gebruiksmateriaal, het werd niet gebruikt. Voor namelijk voor jouweel, een heerlijk van de elite bestempt. Gelegd aan de god. - Bevoegbeelden, ja. Maar die komen daar binnen. Zij hebben daar een paar stukjes eiser. Of een paar stukjes uit een zilver. Dat vinden die interessant. Oja, het is spaniard. - Het is leeggerofd. Er staat geen ander woord voor. Alles wat goud en zilver was is leeggerofd. Het is omgesmolten, het is naar spaniard verschipend. Dat trijken is binnen de korte tijd eigenlijk aan alle metaal om te doen. En de mensen vermoord? - En er zijn heel veel mensen vermoord. En ook in armoede terechtje komen. In een soort van slavernij, even goed terechtje komen. Ze zijn allemaal, iedereen moet zich binnen de korte tijd bekeeren. Tot het kader, precies. - Is dat gelukt dan? Of blijft dat nog doorleven nu in Peru? - Het is gelukt en het is niet gelukt. Je kunt een relieje en iets wat ideologisch niet helemaal verniedigen. En er zijn eigenlijk in zijn er vandaag nog steeds. Dat is het overal in een Mexico-en-Peroen. Heel wat van de ideeën van toen, van vorig vijftien, honderd leven nog voort. Vandaag ziet dat in de motieve van de tekstiel is dat in bepaalde visies op de natuur. Je ziet dat bijvoorbeeld ook dat er zo'n type is voorbeeldje. In het verhaal van wat nu populair aan het woorden is hier in de Diaz-lasmwerthos. Ja, in Mexico, in Mexico, vanaf. En dat wordt nu hier gekoppeld aan Halloween. En eigenlijk is dat een ritueel, een heel oud-prekkel ambiaanse ritueel, waarbij, op een moment, in moment snags, is haar het idee dat de overleden uit de hode wereld komen terug. En dat is een oud-gebruik nog? - En dat is een heel mooi gebruik. Want dat is een feest. En dat wordt werkt dan gekoppeld aan in november. En dat is eigenlijk zo'n heel mooi voorbeeld van die versmelding die je vandaag nog steeds ziet. - Ja. Wat komt dat van de inkast? - Dat komt eigenlijk voornamelijk als Stek, Smaya, zit eerder meer in Mexico, je vind het trouwens. Het is heel mooi meegegeven in die film Kokko. Piksart. - Ja, ja, ja. En daar zie je het heel mooi. En het mooie daar aan vint ik bij ons is allerhijlige. Het is altijd zo tristig. Dat is eigenlijk een heel droegig dag. Terwijl wat doet mijn daar? Mijn is zo blij dat je durende enigte de brug opengaat naar de onderwijl te overleden, en dat wordt geviert. Dus op de kerkhoven zie je mensen met muziek, met pinches, met wein, met lekker eten, met bloemen die kerkhoven worden versieerd. En dat is echt een feest, er wordt gedansd. Tois voor de alteren gebouwd en dat is heel mooi dat je daar eigenlijk ziet, dat die band met je overleden, dat die zo belangrijk is. En één keer per jaar worden die mensen teruggehaald. En dat wordt op een zon fijne manier geviert. En dat is hier zo wat voorsmolten met onze allerhijlige, het blijft wel een heel mooi verhaal. Want het bijzonder is dat het er net over de grootste dienst, je hebt echt een heel belangrijk natuur natuurlijk, alle delen van een natuur krijgen een soort ziel. Ja. Is dat bij mensen dan ook in het geloof van de inkast dat die ziel blijft doorleven? Ja, dat is ook waarom het zo belangrijk was dat de inkast werd gememuïfiseerd, want eigenlijk was de inkakeiser niet dood. Die leefte eigenlijk zo gezegd nog verder in het leven naar de dood en het geldt voor alle. Maar een dat lichaam ook of een ging die ziel ergens anders naartoe? Nee, de mummy was voornaamlijk belangrijk omdat het een representatie was van de persooning-questie, maar het idee van leven en dood was goed dan ook totaal verschillend zoals wij het kennen. Hij bent ons als een harde lijn en daar en trouwens ook nog maar als een heel veel cultuurweerl twijt. Het is dat meer cyklusverhaal waarbij er nooit, waarbij leven over gaat en dood en dood over gaat en leven. Dus ook die voerouders die waren extreem, belangrijke en al die culturen. En daarom dat idee dat hij dan mogen terugkomen, die bewusten die als ze las merkt was. En dan de konden ze over een koka, aardappelen, tekstiel, dat we nu? Ja, onder meer. Wow, wat een verhalen liever koka of er een wel eens waard dan mensen lieven inkast. Ja, of veel meer interessante podcast, vind je uiteraard terug via onze VRT Max App.