54. Béla Bartók - Concerto voor orkest

Vind je favoriete podcast op Verteem Max. Bella Barthoek, ja, dat is de etno-musico-log. MUZIEK Welkom bij een nieuwe aflevering van Eerste Help bij Klantzik, de leukste podcast over Klantzikje muziek, waarin we elke week één meesterwerk bespreken en al toe een kort en krachtig of dat is toch de bedoeling. Ik hoor het jouw graag, Zegge. Dag, Sanders. -Dag, Klara. Ik ga mijn best doen vandaag, want over het twerk dat ik voor deze aflevering heb gekozen valt heel veel te vertellen, ook over de komponist en te zijn primeur. Want we gaan het vandaag voor de Eerste keer hebben over een komponist uit. hongerijen. -Oh, leuk. Daar zijn we nog niet geweest. -Nee, op kosten van Klara zijn we nog nooit samen op City Trip naar Hongerijen. -Ik bedoelde met de podcast, Sanders. Ik ben wel al in hongerijen geweest. -In Boedapest. Ik herinner mij daar vooral nog de termen. Dat was fantastisch. Ik kan het jouw alleen maar erger draaden. -Nog nooit geweest. Ik heb al termisch ondergoed, maar dat is niet hetzelfde. -Het hebt je hopelijk vandaag niet aan? Nee, nee, nee. We gaan ook niet naar de termen vandaag, maar we gaan naar een heel bijzonder werk. Het concerto voor Orkest van de Hongerse. komponist Bera Bartok. MUZIEK. Wat een energie. -Ik krijg ik het ook wel. Daar heb ik zelfs geen termis ondergoed voor nodig. -Nee, het is zweten voor de muzikanten. Het is een fantastisch werkseker ook de laatste deel van het concerto voor Orkest van Bela Bartok. En die energie is in de raad ongeroofelijk. -Sandermar, je zit al bij de finale. Misschien moet we bij het beginnen. Ik weet niet wel dat het Bela Bartok is. En niet Bela Bartok, dus niet Bela zoals de koen. -Nee. Hij komt dat Hongerij dat weet ik ook al, maar we moeten nog over hem weten. Je mag het mij vertellen in 30 seconden. Suxis. Bela Bartok werd geboren in 1881 in Transilvania in een stad toen deel van Hongerij en New Romeen. Hij was als kind enorm metalenteerd aan de piano studeren aan het conservatorien van Boedapest. Bewust niet in Weenij, want Bartok rupt in een periode waar Hongerij onafhanklijk wilde zijn. Deel was toen van Oosterij Kongerij. Naast als studie is begonnen, als 20er onderzoekt te doen naar Hongerij, volksmuziek, is hij zijn hele leven blijven doen. Hij was een van de belangrijkste componisten van de 20ste Eeuw. Hij stierve op zijn 64 in New York in 1945. Een paar weken. Een paar weken wat? -Ain paar weken na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Dus in 1945. -Hoe erg is dat je overleef dan de Tweede Wereldoorlog? En wil ik dan de eerste wereldoorlog? -Ja. Dan sterf je toch nog een paar weken later? -Ja. Hij heeft wel een leven gehad, Bela Baste ook. -Ja. Op heel veel plekken gewoond. Hij was ook politieke engagiert. Hij stond als student te strijden voor de Hongerse onafhanklijkheid. Hij was er echt meer bezig met het bewaret beschermen van de Hongerse taal. Want hij was minder waardig in de dubbelmonarchie Oosterij Kongerij. Was het Hongerij minder waardig, maar Bela Baste ook vond dat super belangrijk om die taal te blijven spreken en te promoten. En dat was niet de eerste keer dat Bela Baste ook een wereldoorlog meer maakte. Want hij had ook al de eerste wereldoorlog overleefd. Dat was toen een jongen 30 jaar, als toen ook al komponist. Maar ja, door de dreigingen van de nieuwe wereldoorlog en door zijn leven als komponist, dat ik moet toch wel ergens anders naar toe gaan, ergens anders gaan leven. Dan is hij naar New York getrokken. En daar zijn hij ook gestorven in 1945 aan een broedziekte aan de chemie. Ik moet bij Bart ook alteren twee dingen denken aan een zitat, aan een heel broedzieitat van hem. Want hij heeft beleidbaar ooit gezicht. Wut strijden dat is niet iets voor muzikanten of voor kunstenaars, maar voor paarden. Ik snap wel wat hij bedoelt. Heb je die kwot ooit al gebruikt toen je de koningen en is er bij het zwetstraet presenteren? Nee, maar je brengt mij wel op ideeën. Zo de laatste lauriën van trekkertunitaar, want Bart ook zij, wetsreid, is voor paarden. Wut strijden zijn toch maar voor paarden? Bela Bart ook. We gingen het kort in Bonden gaan. Sander weet je nog, daar moet ik dan denken bij Bart ook en dat zitat. Maar vooral ook in de eerste plaats aan de volksmusiek. Ja, klopt. Hij was één van de eerste "At No Musical logen". En daar hoort natuurlijk ook weer een moeilijke hoor bij. Je bent muzikologisch, anders dus. Wat is dan een ethno-musikolog? Met ethno-musikolog is dat muziek bestuurderen van ethno-ethnis, bepaalde volkeren, ethische groepen, minderheidsgroepen. En ethno-musikologen gaan opzoek naar wat die muziek vandaan komt. Ze nemen die ook vaak op. Gaan die analyseren, die archiveren, ga het eigenlijk een kaart brengen. En dat dit Bart ook allemaal? Ja, die je hebt ook foto's van. Dat Bart ook een heel mooi pak aan heeft, of toch een warm mantel. Een hoed, als hij zou kunnen vlaneren en goedapest. Maar dat die ergens in de Bergen bepaalt volk en tenten en tapeten. En dan zit hij er heel. Schik in het pak. Super interessant. Dat was ook heel nieuwe in die tijd. Begin de jaren 1900. Hij was een ethno-musikolog in van de eerste. Maar hij was ook een component natuurlijk. Hij schreef ook zelf muziek voor in de concertzalen. En eigenlijk die twee dingen die Bart ook deze zijn leven. Die hoor je heel goed in zijn muziek samenkomen. Dus heel traditionele volkselementen op swepende ritmes. Je hoort ook wel die moderne elementen. Als of Bart ook wil zeggen van, ik leefvall rond de eeuwisling. Ik ben een man van mijn tijd, maar ik ben ook een man van mijn volk. Voila, dat is het. En dat hoor je ongelofelijk goed in dit concert over orchestra. MUZIEK. Maar waar kwam die liefde bij Bart ook ontheist de heren aan het concertatorium? Zij ik niet voorstellen dat ze daar lessen volks muziek gaven of wel. Misschien was het een keuze vak of een minor. Dat is het vandaag nu. Minor, een minor volks muziek. Nee, het stond toen echt in de kinderschoenen. Ik denk een cursus volks muziek. Bestond niet, maar klaar. Alles veranderde bij Bart ook op zijn 23. Dat had alles te maken met een vrouwen. Hij was verliegd. We zijn er. - We zijn er. Enlegd, heeft lang je duur. Die grootte glimlaag komt plots naar boven op klaren haar gezicht. Echt waar? - Ja, ik ben niet. Je ziet ook de liefde kant ook echt voor heel wat dingen, sorry. Zeker, zeker. Die vrouw die heten, mooie namelijk, Lidi Dosa. Lidi Dosa. - Ons Lidi? Oké, toch? - Ja, hij was verlieft. Op Lidi? - Nee. En nu wordt het nog interessant. Ze was nog maar 18, maar hij was vooral verlieft op wat zong. Ah, oké. Want op een dag hoorde Bart ook haar heel toevallig een oud volkslied singen uit Transilvania. Mhm. En Bart ook die dacht van, eh, wat is dit? En hij was niet wat er m'n voorkwam. Zoids mooi zat hij nog nooit gehoord. En dat was ja, dus eigenlijk de puren. Hongaarse volksmusik, echt de Roots, de wortels en de aarde. Als die muziek en hij vanaf. Eeh! Dankzij ons, Lidi. Ons Lidi, en hij was zo aangedaan, dat hij meteen een briescheef naar zijn zus. Waarin hij zei, ik heb een nieuw plan. Ik ga de mooiste volksmusiket Hongaarij, de mooiste volksliederen ga ik verzamelen. En ik ga echt de kunstliederen van maken. Ik vind het wel echt grappig als komponisten zo'n ingevinge, ik ben als stuur die altijd meteen een bries, of een kaartje naar hun zus of naar een collega of zo. Om te zeggen, 'Ik heb een plan'. Mendoel zo'n dit, toch? Maar ja, naar zijn zus van die. Dus als jij nog geen ingeving hebt, zandere mag mij ook altijd een watse abberichtje sturen. Ik heb al een paar vrienden, als ik een idee heb, een schets of zo, van een compositie of wat dan ook, dan ik heb dat meteen doorsturen naar hen. En wat zijn wij, ik dacht dat wij ook vrienden waren. Ja, maar het is een heel beperkte groegd, maar één of twee mensen. Zit mij ook maar bij die lijst. Zal een watse proepje maken, met als title. nie bewereld dit. Wat strijdpaarden. Maar terug naar de baart ook, want dat is wel een ambitieus plan die wou van. volksmuziek eigenlijk gewoon kunnen smaken. Ja, als of het leader van Schubert zijn, het romantisch lied, maar dan met hun raarse volksmuziek. Wow, zo. Koncertavonden met alleen hun raarse volks, dat was zijn drone. Ja, piano. En het is hem gelukt, want in 1924, dus dat was toen. Begin de 20. Krijg baart ook een beurs om volksmuziek te gaan bestuideren. En eigenlijk klaar haar, dat is ook iets voor jou. Waarom? Een beurzaamvragen, ik zou dat doen. Voor wat? Voor om volksmuziek te gaan bestuideren. Maar ik heb toch helemaal niks met volks. Je mag supermiddel prijs gaan. Ah! Je mag zeggen dat dan. Maar niemand moet ik werken om prijs. Ja, dat zal waar. Ik ga je op vakantie om niks te doen, Sandra. Ja, want baart ook die moesten wel heel mooie landen gezien. En gaan rijden, romeneen, Slovakijen, Turkijen, Norteafrika. Oké, supergeplanding. De drukke plannen, superveel mensen ontmoet. En ja, superveel nieuwe muziek ontdekt. En opgenomen dan ook. Ja, en je moet het je voor. Dat is Bela Bartok, zit dan zo op Bart en Kar. Daar bestaan ook foto's van. In Shikpak. In Shikpak. Met zijn collega Zolta and Kodai, die ook een component is. En dan trok ze van Dorp naar Dorp in Al die landen. Maar het had wel het nieuwste bij. Namelijk een Edison-phonograph. Om die volksmusik op te nemen. Ja. En dat is eigenlijk een soort van platenspeel. Maar dan zoals met zo'n grote horen of een noemje, dat waar die muziek uitkomen. Van in de Antiquinkel, zo platenspeeler. Kende ik nog, ja. Maar dan moet je daar eigenlijk in zingen. Dus moet je heel dicht aarrr en dan begint die plaat, begint die naalt te trillen. Dat werkt ook omgekeerd. Dat werkt omgekeerd. Dan dan die naalt begint te trillen op een waksen-celinder. En die trillingen registreren dan eigenlijk muziek. Zo waren de eerste opnames, Elgarif Troves. En dat was ook nog zo opnames gemaakt. Maar dat was het mooie. Ja, zo. Part en kar, maar toch het nieuwste van het nieuwste. Het was wel niet super praktisch. Nee, ik denk dat het wel heel brekbaar was. En zo hebben ze wel heel veel muziek opgenomen, super veel reizen gemaakt. In één zomer tijd verzamelde Bart ook meer dan honderd literen. En in totaal heeft die duizenden literen op de kaart gezet. En op plaat gezet. En op plaat gezet. De nieuwe plaat van Bella Bart ook. Nu het volks muziek uit Slovakij. Het is het randselvadien. Ja, heeft het ook maar een mooi gedaan. Zand er nog even iets over de titel toch? Het werkt het concerto voor orkest. We hebben in vorig aflevering en al concerto's besproken. Het is de piano concerto van Rachmanino, het cello concerto van Elgar. En toen hebben we gezien dat je bij een concerto eigenlijk altijd twee groepen hebt. Je hebt de solist en je hebt het orkest. Maar hier is dus de solisten het orkest en het orkeste solist. Dat is toch ingewikkeld. Als je het zo zegt is dat het een had en gewikkeld. Het is eigenlijk een concerto waar iedereen zot moet presteren. Dus iedereen is solist? Dus geen ene spotlight. Maar 60 spotlights op iedereen. Op iedereen. Op jouw. Want jij hebt de moeilijke partij. Ook jij bent belangrijk. Maar dus iedereen krijgt zijn moment of haar moment om te schijnen. Om te schijnen. Ja. En wanneer schreef het het werkt dan? In 1943. Dus tijd is het weer een wereldoorlog. Ja, in de laatste jaren van zijn leven. En dan was het een wereldoorlog. En dat was een wereldoorlog. Ja, maar. Maar ik kreeg wel een groot telefoon. Ah, hij had de lotte gewonnen. Béena, heb jij ooit al de lotte gewonnen? Nee, het is anders als je hier niet zit. Het was een telefoon van een dirigent van Bastenzin van Jookensswaa. En die had een optrag voor Bella Bartok. Die wilde dat Bartok, dus een groot nieuw werk zou schrijven. Een groot concerto voor zijn orkest. En er wel daarvoor werd die natuur goed beteld. En er wel werd die natuur goed beteld. In het begin? Maar het verandert. Ja want ik wou zeggen het kling bijna als zoveel dood is hier. Toeg, zo tristig. Zo zwaar. Ja. Er is licht op het ene van de tunnel. Er is een feest op het ene van de tunnel. Dat weet je. Ah ja, er is altijd een maar eens anders. En er dat. Het eerste tema komt er aan in de strijkers. Ja. Je moet alleen lang wachten. Daar zijn ze de strijkers. Daar komt er met je leven in de brouwerij. En dit deel hoort ook heel mooie passages voor gekoperbladers. En zo, ja, het duurt bijna 10 minuten. Dus het is heel tof om het te z'n hele maal te bluisteren. En het duurt bijna 10 minuten. En dat is heel tof om het te z'n hele maal te bluisteren. Het spel van de koppels. Ja. Verlieft de koppeltjes. Ik word er. Het is een twee van God. Ik word er een beetje. Ja. Verlieft van. Ja, we're all tijd verliefd. Ja, we're all still verliefd. Nee. Nee. Nee. We zijn er dievde. Dat zijn de koppeltjes. Instrumenten koppeltjes. Ah, geen liefde koppeltjes. Nee, we horen altijd twee instrumenten die samen spelen. Dus we spelen altijd hetzelfde tema. Maar dat is leuk. Stet met een andere intervall. Dus dat betekent een andere afstand tussen twee tonen. Bijvoorbeeld, we horen eerst twee van Godten. Die spelen allebei dezelfde melodie, maar de ene speelt het zes tonen hoogers. Solle. Ja, het is leuk. Als ik hier nu verliefd van word, dat is veel gezicht, maar goed gezin. Nee, maar ik zeg niet. Ik word verliefd op een klank van een vracht. Maar ik vind het wel echt zo warm. Een beetje zoals Bart ook had bij Lidi. Ja. Dat gevoel. Ja, wat is dit? Ja. Maar precies een vracht. Dat moet je niet zo snel tegen een vrouw zeggen, denk ik. Dat zou de eerste les zijn. Ver eerste hoe bij de liefde. We spullen even door. We gaan meteen naar het vierde deel. Oké. U weet nog de title. Ja, concerto voor het kist. Goed, want. Was dat een strikvrijg of zo? En het vierde deel is het toch een beetje een echt een concerto. Dus iemand moet enorm scheinen, zweten en de spotleidsstaan. En dat is? De palkenist, de percussionist, pompompom. De palken. Die altijd helemaal van achter staat. Ja, die staan helemaal van achter. En op een bepaald moment zetten de cellos in met een hele mooie melodie. En die melodie wordt begeleid door de palken. En die moeten, ik denk, in 20 seconden, tien of twaalf verschillende noten uit hun instrument halen. Hup? Heel verhuistering. Is dat de palk? Biedt in zachte slagen. Ik moet bij een palk altijd juist en wel een heel zwaar of harde slagen. Ja, het is instrumenten zo'n twikkelt. In de tijd van Beethoven en Mozart kon je pampom om te benadrukken. Bepaalde dingen in de muziek. Maar dan, als je je wel dan ook stemmen door dat aan te draaien, als bij een drumstel, de jevelle van je drum. Maar dan zijn er palken ontstaan waar je eigenlijk de stemming kan bepaalden door een voetpedaal. Als je die pidaal induut, dan veranderde stemming, omdat de spanning van je wel veranderde. En zo kan je dus ook verschillende noten uit hun instrument halen. Ja, eigenlijk wordt het dan bijna een melodie's instrument, de palk. Ik vind het wel. Ja, het is een percussie instrument, maar eigenlijk. Maar dan moet het voor die palken is het wel heel snel. En dat is een hote ineens om te spelen. 20 seconden. Dus dat is ook heel veel voetbewerken. En gewoon op op goed geluk. Het zou niets voor mij zijn. Oké Clara, het is tijd voor de finale. Als je dit teel nu vergelijkt, met het begin klonk het echt zo in het eerste deel als of baart ook zijn laatste adem. En het uitblasen was. Maar hier hoor je echt wel, hij heeft terugzid in. Dus het verhaal van dit werk, baart ook die gerenspiratie meer had en die plots telefoon krijgt. Hallo Bella. Ja. Ja. En nee, is weer vertrokken? Dit is die finale. Als we herboren is. Er is licht op het einde van de tunnel. Ja, we hebben de moral van het verhaal duidelijk samendub. Dus nu heb je die strijkers, dat is fantastisch. Dus op de partituur staat er ook rechtjes strijkstok aan de kans. Stat er op de partituur. Want ze beginnen dus. De echte zo. Ja. Put the bow aside. Put it away. Put it away. Smet het weg. Klaar het wel, dat heb ik geragd. We zagen de paal de strijkers die die meer had die wel spelen. Dig dig dig dig dig dig dig dig dig dig dig dig dig. Maar die worden begrijgt door. Blom blom blom blom blom blom. Ben een gitaar. Ja, als een gitaar spelen. En dan par die natuurlijk wel de boog nodig hebben om die standen. Oh! Dit heeft een energie. Ja. En het blijft ook maar doorgaan. Ongelofelijk. Geen seconde pauze. Nee. Voor die muziekante. Dit is een heel tof voorbeeld van per petrummobilie. Dat is vooral een heel tof voorbeeld, zonder van een woord dat je nog eens mag uitleggen. Per petrummobilie. Ja, betekent letterlijk en de lozen of ebige durende per petrummbeweging. Iets wat voor durend doorgaat. Gebruik we vooral bij composition of deel dat eruit die heel snel, die heel weven, die zijn. En die vooral nooit rijken te stoppen zoals dit dus. Ik moet ook altijd denken aan een doktor bij per petrummobilie. Ah, ik dacht dat je bij deze muziek ook he? Nee. Ja, maar ook wel wat doktor hebben we bezigd in zijn leven? Maar op het bureau van een doktor zie je zo soms. Zo. Wat gaat er nu komen? Ja, metalen hangen de balletjes en dan de ouders de balletje moet je dan omhoog doen. En dan tikken. En dan gaat het weer heen en weer heel teet. Dan tik het ouders de balletje en dan gaat het andere zo'n Newton balletjes. Newton balletjes in het gemeente zowos. Clara, kan jij goed te dingen afronten? Waarom is het teet om af te rond? Ja, bijna. Kan ik goed dingen afronten? In het leven. Ja, ik denk het wel. Ik heb het wel moeilijk als er zo dingen om afgewerkt blijven liggen of zo. Ja, of het nu het huis zouden is of het werk of ja ik rond wil graag dingen af. Ja. Dan kan ik het ook uit mijn hoofd zitten. Een telefoon gesprekje of zo. Alledag, daar. Ja, dat kan ik ook wel best oké rinken. Ja. Waarom? Barthok. Weest nooit hoe muziekstuk moest eindigen of wat nu het beste einde was om mee af te rond. Ja, mee af te ronden. En wat teet je dan? Blijkbaar zijn er voor heel veel werken van Barthok ook voor andere concertos. Verschillende eindes. Verschillende alternatieve. Dan mag je eigenlijk als uitvoer er zelf kiezen. Ja, welke einde je speelt. Wel handig. Dan is het bijna een soort van multiple choice. Multiple choice. Maar veel mensen kleuren wel hetzelfde balletje in. Die gingen voor hetzelfde einde. Ja, zoals dit hier voor het concerten voor het cast. Je hebt ook een heel kort einde, maar voelt een beetje heel abrupt en raar en onvaltoeid op een manier. En dan is er nog een ander einde dat iets langer is. En dan is toch een populair er einde voor de twerk van Barthok. Maar dus eigenlijk moest Barthok ook gewoon een beetje meer aan per ptm-mobil-e-doen gewoon doorgaan. Gewoon doorgaan. Gewoon. Tick, tick, tick, tick. Een balletje is intomaat de zon. Clara, het is nu tijd voor jou om af te ronden. Oké, ja, dat ga ik proberen doen. De podcastaflevering zit er op, maar eerst nog 30 seconden. Zal ik ook met multiple choice werken? Je mag. We is creatief. Je hebt 30 seconden. Wat moet we weten over het concerto voor orkest van Bella Barthok? Wel, dit is optie A. Het concerto voor orkest is een werk van de hongaarse komponist Bella Barthok. Hij schreft in opdracht van het Bastensinfinio-Kastra in 1943. Dus tijdens het wereverweerde oorlog bestaat uit vijf delen. Elke muzikant is solist en het begin teel donker heel zwaar, maar daarna is er een heel leuk deel. Het wereldeel is het spel van de koppels. In het vierde deel moet je vooral naar de palken luisteren, want die moet heel veel noten spelen op kort de tijd. En bij het laatste deel is het een perpetu-mobile dus we gaan door. Wel, we baarten ook niet zo goed, want die kon er in einders verzinnen. En. Ja! Goed gedaan. Dank je wel. Mooie samenvatting. Dank je wel. En wat is een mooie opname, volgens jouw zander? Ja, het is een opdracht geweest van het bastin symfinio-Kastra. Dus welkom, ik ga het zeggen. 3, 2, 1. Bostin sympholomek. Dat is bastin sympholomek. Is dat ik goede opnacht? Ja, met z'n rafal Kubili. Een mopje, dacht ik. Ja, zander. Een moppje, maar nee, bedankt. Een mooie ontdekking. En ik heb ook weer geleerd vandaag. Er is altijd een maar. Ga ik nooit meer vergeten. En de wedstrijden zijn voor paarden. Ja. Beelapart ook. Goed, volgende week. Volgende week is het anders. Dan gaan we het over mijn begrafen diest muziek hebben. Sorry, klinkt niet zo vrolijk. Is het ook niet echt? Het is wel een heel mooi aardja. Dat ga ik al zeggen, maar er is het voor volgende week. Tot volgende week. Tot dan.