Als je vanwege stikstof moet stoppen met boeren

Electrisopvakantie? Fastnet biedt je de beste en meest bedraabere latervaring door heel Europa. Want waar je reizorg naar toe gaat? Fastnet is er voor jou. Laat nu tijdelijk de eerste keer gratis. Ga naar fastnet.nl/gratesladen. See you there, Fastnet. Vanaf de redactie van Energy het verhaal van vandaag. Mijn naam is Cabriela Adair. Een vrijdag presenteerde het kabinet het langverwachte plan om Nederland uit de stiks of crisis te trekken. Boeren zullen in bedrijf, tras die's moeten verduurdzamen of misschien zelfs opdoken. Redacteur Enzo van Steenbergen sprak met boeren die zich eerder lieten uitkopen. Hoe hebben zij dit beleefd? Een paar lek geleden was ik in de peel. Dat is een groot natuurgebied in Braband. Ik stond op een zandbergenje over een water, een feengebied is het. Ik hoor de vogels, kikkersk maken, eigenlijk een heel ideelische plek. Wat me opviel was dat in het water staken op sommige plekken rijden boomen. Na boven berkenbomen soms afgehaakt, afgekapt, maar best wel vreemde plekken. Op een van die plekken waar de boom uit het water staken, er stond een bordje aan de kant en er staat hier stond vroeger een boerderij. Ik had een bijna over het hoofd gezien omdat het bordje graat over vleermuizen die een gebied leefen. Die boerderij die er stond was tot enkele jaar geleden van Astrid en Dirk gebouwers. Zij hebben hier jarenlang de zenjaar lang eigenlijk de melkfei bedrijf gehad. Ik kom het bijna niet voorstellen dat midden in dat natuurgebied vol van water dat mensen daar gebond en geleefd en gewerkt hebben. Die natuur die er nu zo mooi uitziet, dat ging het helemaal niet goed mee. Het feen verdroogde en als feen helemaal verdroogd, komt er stiks of vrij. Stiks of natuurlijk bekend, dat is een probleem in Nederland. Ook daar in de peel was stiks of een probleem. De provincie beelden daarom graag dat land teruggeven aan de natuur. Hij heeft uiteindelijk die boeren uitgekocht. De stallen die er stonden zijn afgebroken. De zijn grafmasienisch gekomen die het hele gebied hebben afgegraven. Beeronder water hebben gezet. De vogels zijn teruggekeerd. De biodiversiteit is weer verbeterd. Dus wat ze wilden is gelukt. Maar voor Astrid en Dirk doet het nog steeds pijn. Als je zelf kiezen te stoppen en je verkopte boerderheid moet je toch niet jammer. Want dan moet je erop mee hebben. Maar dan ben je meer klaar denk ik voor die keuze. En voor ons was het, ja, wij wilden met hacht een ziel doorgaan eigenlijk. Wat Astrid en Dirk hebben meegemaakt in de peel is wat waarschijnlijk veel boeren. De komen die aan gaan mee maken. En dat heeft alles te maken met de stiksdofplanen die afgelopen vrijdag door het kabinet zijn gepresenteerd. Het is vandaag een belangrijke dag. Sinds als kabinet gestart zijn hebben we een heel duidelijk doel voor Ooghad. In Nederland, waarin boeren we durven investeren, waarin huizen worden gebouwd, en waarin natuurwegruid en bloed. Dat plan van het kabinet is eigenlijk de eerste keer in zeep jaar dat de regering echt een al onvatend idee heeft om uit de stiksdofkriezes te komen. Dat pakket betekend dat het leven van heel verboeren ingrijpend gaat veranderen de komende jaren. En dat zijn niet alleen boerderijen die heel anders moet gaan werken, maar dat heeft grote menselijke gevolgen. En ik denk dat het belangrijk is om daarna te kijken om ook te begrijpen wat er de komende jaren van Mensen wordt gevraagd. Ja, en zullen we eerst even kijken naar dat pakket met die nieuwe stiksdofmaadregelen. Dus wat eerst in zeep jaar dat er zo'n pakket komt, waarom is het nou zo belangrijk? Het is al lange bekend dat het stiksdofde natuur heel erg aantast. En wij hebben met z'n allen afgesproken in wetten ook in Europa dat we kwetsbare natuur beschermen. In 2019 heeft de raad van Staten de hoogste bestuurrecht er gezegd, er moet nu eerst aan natuurhester al worden gewerkt, dan pasmaken we het stiksdof worden uitgestoten. Verschillende kabinetten hebben geprobeerd om daar iets aan te doen, maar dat is eigenlijk allemaal op niets uitgelopen, niet in de laatste plaats omdat boeren soms de straat opgingen. Nou, hoe kan we die beelden van die trekkers nog wel herinneren op de snelweg? Hele heftig en gepurtenissen, malevelte vol trekkers, hohe baale in brand op snelweg, politisch gedreigd, maar om te tussen is er eigenlijk geen oplossing in zicht gekomen. En wat je nu ziet is dat het nieuwe kabinet nu met dit plan komt omdat iedereen snakt naar een oplossing. Ja, en wat staat er dan nu in die plannen? Ja, het is een heel groot pakket, dus het gaat niet alleen over boeren, het gaat ook over industrie en mobiliteit. En eigenlijk alles wat stiksdofen uitstoot? Ja, en dat is nou eenmaal zo ongeveer alles. Als je kijkt naar grote bedrijven en mobiliteit, dan moet 50 procent minder uitgestoot worden. Nou, dat is eigenlijk meer dan de meeste landbouwbedrijven, alleen voor boeren is het nu eenmaal het moeilijkste. Want zij bedieren, zij stoot er veel uit, ze zetten vaak dicht bij kwetsbare natuur. Dus uiteindelijk gaat dit pakket voor een groot deel over boeren. En als we daar even op in zoemheer, wat zijn nou die specifieke maadregelen voor de boeren? Boeren moeten zo zo allemaal zorgen dat ze ongeveer 45 procent minder stiksdofen geen uitstoot. Dat is echt een hele hapter bijna de helft. Ja, dat is een hele hapt. Iedereen moet dus gaan kijken van hoe kan ik duresamen werken. Ben je nou een boer die in de buurt van een kwetsbare natuurgebied woont en werkt? Dan moet daar nog een 20 procent boven op, 20 procent pun. Dus dan zet je op ongeveer 65 procent minder stiksdofen uitstoot. Wilt je welke gebieden dat zijn? De Veluwe, de peel, het gaat hem ongeveer 100 gebieden in totaal. Die worden aangewezen en er wordt een kring omheen getrokken. Waar wordt gezegd, je moet niet 45 procent minder in je uitstoot, maar 65. Want als je gaat kijken naar 45 procent de reductie van die stiksdofen uitstoot, je hebt welke maatregelen moet boeren dan nemen. Je kan je stal verbeteren, dus je kan kijken van zijn de duresamen er in manier om te werken. Het kabinet wil ook dat er minder dieren per hectare komen. Dus veel boeren zullen of minder dieren moeten houden. Of meer grond moeten bijkopen. Maar goed, dan moet je maatgeld hebben om extra gebieden te kopen. Ja, precies. Dus vernieuwe, extensiveren, als het leukt. Of je kan verhuizen. Of je kan stoppen. Hoe ze daar moeten komen. Daarvan zegt het kabinet van ja, in 2035 moeten er zijn, maar je krijgt nog negen jaar de tijd, waarin je met lokale overreden, met andere boeren, met te badterschappen, kunt gaan kijken van hoe we dit aanpakken. Zortransitieperiode dus. Je maakt een eigen plan in die ne. Maar als dat niet genoeg oplevert, gaat het kabinet echt zeggen tot hier en niet verder. Ja, nu ga het ze dat doen. Dan heb je z'n soort ultimiddel. Oei. Ja, dat is dat alle boeren minder dieren mogen houden. Iedereen, ongeacht of in een kwetsbaar gebied wonen of niet. Ja, en dat is eigenlijk iets wat niemand wil. Ook het kabinet niet. Maar ze zeggen, we hebben die stock achter de deur noemen dat. Die hebben we nodig om nu echt wat resultaat te komen. Ja. Allemaal hoe ingrijpend dus. Ja. Ik denk dat in ieder boeren bedrijf dit weekend is gepraat over hoe kunnen we verder. Kunnen we u brouwp verder. Wat kunnen we doen om duurzaam te gaan werken? Is het voor ons mogelijk om dit bedrijf nog door te zetten? En dan heb je het alleen nog maar over boeren die kijken van hoe kan ik mijn bedrijf veranderen. Maar op menselijk vlak is dat heel smaar voor boeren. Want ze moet echt gaan nadenken over heb ik nog een toekomst. Heb je mijn gezin hier nog een toekomst? En dat wordt nog wel eens onderstevend. En het verhaal van Astrid en Dirk laat dat heel goed zien. Astrid en Dirk geboren zijn verliefd geboren midden jaren 90 in het dorpscafé van Lysl. Ja ik zei wie hij is die jongen dat ze zeggen ja dat is dit boerse zin voor mijn jongere raad. En dan is het een kampine. -Vil je wel. -Ja. En na de eerste ommoet in gaan ze veel met de cabellen met de vastte telefoon. En ik lacht thuis in de gang, want daar zat onze telefoon op de grond, want die kabels net gelang er tot de grond te gelingen. En dan moest ik einde los die verhalen aan horen van werkgroep behoud de peel. Ja, ja. Een werkgroep behoud de peel is een miljueurverenking. En ze hadden eigenlijk wel heel vroeg in de gaten. Dat stikst of de natuur heel veel belasten. En dergsouders hadden een boerderij vlak bij de peel. Als het een derk getrekken in die boerderij nemen het bedrijf over. En bouwen dat dan op verschillende locaties uit tot een bedrijf met ongeveer 140 goede. Vlak aan de rand van de peel geen huis in de beide omtrek. Bij ons liepen de volle, de reën, alles liep door de wij. Ja, waarom ze versint water. Ik had heel grote tinderen. Dus waar had ik in schilderijen nodig? Wat dat was, het schilderij. In dat ideelische beeld dat Astrid Schets komen als snel basjes. Want er bijna niemand er dan ook over steekst of heeft in het land kom deur kan Astrid al in de juridische problemen. Omdat werkgroep behoud de peel reegzaken begint aan te spannen. En soms zelfs tot aan de hoogste bestuur's rechter moeten ze gaan om een bedrijf te behouden, maar dat lukt wel. Maar het is duidelijk dat de natuurvlak bij hun huis te leiden heeft onder de agrarische ondernemingen in de buurt. En uiteindelijk wilde provincie nooit brabant graag. dat ze erboorde uitgekocht. Dat is voor het eerst in 2007. En ze houden dat heel lang af. Stets komen dan amtenaren van de provincie bij hen over de vloer. En dat zijn eigenlijk heel zakelijke gesprekken. En dergen Astrid krijgen daar een raar gevoel bij. Want zij hebben het gevoel wij praten hierover onze toekomst over ons leven. Terwijl die antenaren van de provincie. die zitten daar met spreadsheet en tabelle en bedragen. Wie het van wat de raar gesprekken zit, we willen dit niet. Je zit alleen maar onder het gigantisch stress. En dan wil je met een directie die zei altijd als bellen. dan ben ik er niet, we twelden. Die durft om de computer niet meer open te doen, want waar nou weer? Maar in 2013 klopt de provincie op nu aan. En dan kwam er een bord. Dit is het dan, weet je wel. Het is er nog een 5 minuten binnenkomen. En dat ging geen zwerg en dan dit is niks heuw. Maar dan hebben voor hun tijd niks. Want hun werk had gewoon door. Maar wij zaten van ja, waar nou? En zij hebben het gevoel van wij voer al 25 jaar urie die is gevecht. En in 2015 is het genoeg. Maar ik ben dan. Merv. - Merv. - Merv geslaren. En jij hebt er zorgzaad van van. Want wij hoeken ook die onderhandel in. Ik zet er de handtekening en ik zet er de gebiedsgedeerde weer. Hier had het. Ik ben er ook weer open. Ze tekenen dat contract en de afspraak is dat ze nog. 5 jaar op hun grond blijven boeren. Daarna en dat ze nu 6 jaar geleden moeten hun huis uit en alles bezig om het gewoon te opleveren. Ze vrouwen ze dan naar een woning in de buurt. Deer doet nog wel wat in de akke bouw. Dat is eigenlijk niet zijn vaak, maar om haar bezig te blijven. Ze krijgen op zich ook een prima zom geld mee. Maar dat verzaagte pijn eigenlijk niet. De grootste klaar heb ik gekregen. Ik vond dat ik voor het hoog verbodigd ben. Dat is liever heb ik wel gewerkt ben. Een jaar lang staat deerk iedereen oogt een poedend op. Dat was echt op. Het was een tijd gewist d'ag van jong. Dat was weinig aan het leven. Ze wonen nu een eind verder op. Een jarenlang zijn ze omgereden om een niet langste plek te roeven. En de komte moment dat het biorenclubje van Astrid draagt dat pad in te slaan, waar ze vroeger boonden. En te dachten, ja, daar weet ik niet of ik dat wel. Want ik had al niet maar gefiets toen het weg was. Hoe verwerkt je zo iets? Dat is nu al het beste wel het jaar gelaten. Ja, hoe verwerkt je zo iets? Ik heb PFT, EFT grad, trauma-territie. Deerk uit EM, die jaar gelaten. Dat zijn dingen die goed helpen. Maar ja, om de laaning door af te halen. Is het minder geworden? Bijn? Ja, dat was het voor mij wel. Tot dat ons dochter, onze jongste bij melkfeedbedrijving werken. Dan zie je, kijk naar me, ik heb dit gewaan, ik heb dat gedaan. En dan. Ik weet het weer mooi, ik denk dat. Ik had me ook zo graag gehad. Ja, of. Ik heb het ook als ik boerig hier hoor je. Wtje wel, met grote machines. Dan denk ik, ja, dat was altijd mooi tijd. Als ik langs. Gemaherd, gasten, rijden, dan ga ik vangen, het gaat hem weer. Ja, je hoort die emotie in. Komen die ook heel goed voorstellen als ik aan ze hoor. Je komt bij heel veel boeren thuis. Mertje dat bij elke boeren nou zo deep shit? Nou, je hebt natuurlijk, er is niet één boeren. Zomge boeren zijn al bijna met pensioen bijvoorbeeld. Veel boeren hebben ook geen opvolkers. Niet kinderen die bedrijf veel overnemen. Tuurlijk, ja. Kijk, voor die mensen zit die emotie of veel minder achter. Je hebt ook mensen die verdienen gewoon prima geld als ze worden uitgekocht. Die hebben prachtig pensioen. Maar. Ik ben ook bij heel veel boeren geweest. Waar die emotie echt heel deep zit. Dat gaat van een bolleteel in Kastriken, die op zich met een goede deals en landhrip verkocht aan de overheid. Maar toch nog elke dag die grond mist. Tot aan een boer in Westbroek die in breef heeft gekregen van de provincie, waarin staat je kunt eigenlijk niet verder op deze plek. Die mentale steun krijgt van de dominei geloven gezin. In dat doorp hangen vijf tachtig spandoeken om de boeren te steunen. Dus dat gevoel van werakeer iets kwijt, dit raakt ons identiteit, dat is echt breed gedeeld. Dat is aan de inkant goed voor te stellen. En de andere kant kun je ook zeggen van ja, je hebt gewoon de bedrijf. Je hebt te voldoen en werd er een regels. Je kunt ook verhuizen, je kunt je bedrijf verliezen, het kan ook minder gaan. Het hort er ook bij. En ik denk nu, als je kijkt naar die stikselmaatregelen, dan gaat het er vooral om een transitie, "Oké, het moet gebeuren, maar hoe doe je dat?" En heb je ook voor de mensen om wie het gaat. Ja, maar worden het voorbeeld van Astrid en Dirk, maar hoe hoeg oeging dat verder tot nu toe? Nou ja, je hoeft alleen maar naar de boeren protesten te kijken. En je ziet al van, dat is de overheid niet ingeslaagd. Een aantal jaar geleden had je minister Christiane van de bal van de VVD toen nog. En die je heeft in soort, ja, eigenlijk kaart van Nederland gepresenteerd. Het beruchte inmiddels stikst of kaartje, maar opstond in deze gebieden moeten boeren heel veel reduceren uitstoot. Nou, daar werd boerdend op gereageerd. Hoe kun je nou met een kaartje op die zaaklijke manier aan ons laten weten dat onze toekomst op het spel staat? Je ziet dat die tone langzaam aan is veranderd. Dezeze zestig is een partij die heel voorweerstand oproept onder boeren, omdat zij ook weer een aantal jaar geleden hebben gezegd, we moeten de feesten appel halveren. En nu is de nieuwe minister Jamie van S'e. Ook van deze zestig, maar in van de eerste dingen die hij zei was, de feestappel alveren zou je mij niet doorgezegen. We gaan samen met boeren kijken hoe we tot een oplossing kunnen komen. Dus die tone is echt veranderd. Het belangrijkste, de boer zit zelf aan het stuur. Niet de overuitschrijd te geniek voor de ondernemerkies wat bij zijn of haar bedrijf past. Dat klinkt een stuk menselijker, maar goed aan de andere kant. Stikstofzone, zoals zij dat noemen, klinkt ook al bezorzakelijk, toch? Dat is heel interessant, want je kunt die stikstofzone in de daad ook zien als een soort landkaartje boopje lijn trekt, waarin mensen heel veel moeten gaan doen. Het gaat vooral dan om de manier waarop. Ze zeggen nu wel van je krijgt de tijd om samen nog een plant te maken. We willen dat boeren zelf kunnen besluiten hoe ze die stikstof gaan verminderen. Dus er is echt wel meer ooggekomen voor hoe nemen we de mensen daarmee. Je ziet dat ook nog steeds heel vaak fout gaan, zoals bij Astrid en Dirk is gebeurd. En dat kan in hele kleine voorbeeld te zitten. Zo was ik bordje dat bij hun oude boerderij staat, dat eigenlijk alleen maar over vleermuizen gaat. En niet over dat daar ook mensen hebben gebond. En ik was in dat gebied ook samen met een kunstenaar, Eerlijk van Lee Zout. Hij is een internationale bekende kunstenaar, maar hij komt uit. Deurne, dat ligt in dezelfde regio, in de peelregio. En Erik heeft schrokken bij die werkgroep behouden peelgezeten. Hij is heel erg voor natuurbehoud, natuurrestel, maar hij is daar nu om te kijken wat gebeurt met al die boeren die daar stoppen, die hun leven zien veranderen. Hij is ook de gene die mij wees op dat bordje. En zij heeft een kijk nou, als je zo met mensen ongaat, dan zorg je dus voor dat mensen zich niet gehoord voelen, zich niet serieus genomen voelen. Dat zit gevoel hebben van mijn leven, dat van mijn familie dat doet er eigenlijk niet toe voor de overheid. Dus hij heeft ook besloten van, ik ga een nieuw bordje maken, maar met meer aandacht voor de geschiedenis van de mensen die op die plek hebben geleefd. En dat gaan ze binnenkort op die plek neerzetten. Heel mooi. Dankjewel Enzo. Ga graag dan. Je luisterde naavonddag een podcast van NRC, één verhaal, elke dag. Deze aflevering maakt door jaren van huchten en buikowips. Doe je meer weten over de politieke helbaarheid van een stikstofplannen? Lijs je dan naar de laatste aflevering van haagse zaken. Van afgelopen zaterdag. Link in the show notes. Dit was vandaag. Morgen weer.