#27 Guatemala

Hé, maar dit is een herkenningsmelodietje van een hele andere podcast, toch Chris? Ja, dit is de herkenningsmelodie van Man met de microfoon. Precies, een podcast, Chris, zeg het maar. Ja, vol echte en bijna echte verhalen. En wat is er nu bijvoorbeeld de laatste tijd in Man met de microfoon te horen? Nou, verhalen rondom het bijzondere project Een Grote Bruine Envelopp en mini-romcoms. Dus luister naar Man met de microfoon. Hola y bienvenidos a los grandes podcastlas. Hoy visitamos la maravillosa Guatemala con sus pirámides, su cultura y gente cálida. Otra hora de grandes hechos e historias asombrosas. Diviértete. Adios, adiós, adiós. Adiós, adiós. Adiós, adiós. Adiós, adiós. Adiós, adiós. Adiós, adiós. Adiós, adiós. Ja, ik ben altijd wel fan van fruit. Maar eh. Je mag dus binnenkomen. Ja, maar ik ben er wel een beetje aan gaan twijfelen. Ja, ik ben wel minder fan van warme oorlogen. Ik ben heel benieuwd naar het verband in een van jullie stukjes. Ja, volgens mij, dit is weer zo'n land waarvan, als je dan onderzoek naar gaat doen. Ik dacht, oké, Mid-Amerika, land, geschiedenis. Oké, er zal weer een Spaanse inquisitie zijn geweest. Of iets met een dictator die is geïnstalleerd in de CIA. En het eerste dat ik zie is de history of Guatemala. En het eerste dat ik zie is Maya's. Oh ja, oh ja, shit. Helemaal vergeten. Natuurlijk. Toen duurde je onderzoek even een halve dag langer. Precies, ja. Toen moest ik wel even wat meer tijd inruimen voor dit te gebeuren. Maar die CIA en die koude oorlog, die zijn er dus wel echt? Ja, de rest was er ook nog gewoon. Ja, nee, daarom. Maar dat wordt wel echt een heftig verhaal. Zijn wij, is één van jullie er ooit geweest? Nee. Ik ook niet. Het is echt nog best wel een hiaat in mijn scratch map. Mid-Amerika? Mid-Amerika, ja. Ik sta wel echt hoog op mijn lijstje. Ik weet dat ik dat ook wel vaker zet, maar. Zijn er landen die niet hoog op jouw lijstje staan? Jawel. Ik vraag me nu niet te noemen welke, maar. Wat ook wel hoog op ons lijstje staat, volgens mij is Zuid-Korea. En daar kregen we even een leuke reactie over binnen. Van Alexander, die zei. Jullie hebben het over Guus Hiddink en dat hij daar nog steeds zo vereerd wordt. En hij stuurde even een fotootje mee van een zalfje. Wat ze dus na het sporten daar verkopen in de apotheken. En misschien ook wel in de rest van het land. Maar daar staat dus heel groot Guus Hiddink op. Dus nou ja, als je al op een zalfje staat, moet je nagaan hoe groot die man daar nog is. Ja, en die foto, hij staat ook met twee duimen omhoog. Dat is echt een fantastische foto. En wij kregen ook nog een heel leuk toevoeginkje van Loes van de Ven. Zij vertelde na aanleiding van de aflevering over Portugal. Dat die grote aardbeving. Die we bespraken in 1755. Dat dat de eerste aardbeving was die wetenschappelijk onderzocht is. En daarmee dus ook de bakermat is van de moderne seismologie. En ze wilden dus na die aardbeving. Wilde de regering zorgen voor bestendige gebouwen in het stadscentrum. Maar ja, ze hebben natuurlijk in 1755 helemaal geen technieken om dat te testen. Dus hebben ze een leger rondjes om het gebouw laten marcheren. En zo een mini aardbeving nageboot. Ja, wat goed. Dat is zo'n goed feitje. Ja, inderdaad. Het is echt een goed kroegfeitje. Dankjewel Loes. En wie we ook even moeten bedanken zijn vier nieuwe vrienden van de show. Dat zijn Tom, Tobias, Clown Joeri en Huub. Clown Joeri. Ja, we hebben toch al een paar mooie vrienden van de show gehad. Maar deze kan ik wel echt hoog in de lijst. Ja, welkom. Dankjewel jullie allemaal. Ja, nou laten we lekker doorgaan. We gaan beginnen met Guatemala. Dus we beginnen even met het paspoortje. Hé, waar ligt Guatemala? Mid-Amerika natuurlijk. Van alle landen die in het hele smalle deel van Mid-Amerika liggen. is dit de meest westelijke en de laatste die je tegenkomt voor Mexico. Mexico, daar hebben ze ook de langste grens mee. Daarna even met de klok mee Belize, Honduras en El Salvador. En met Belize hebben ze wel een stukje betwiste grens. We gaan even kijken of we er zo meteen nog over gaan hebben. Maar dat is ook op Google Maps ook zo'n stippellijntje. Ja, maar ik zag alles, de hele grens met Belize was een stippellijntje. Ja, dus sommige verhalen gaan erover dat ze een bepaald deel van Belize vinden ze dat bij hun hoort. Maar sommige mensen vinden ook gewoon dat heel Belize bij hun hoort. Dus nou, wel complex. Grens trouwens ook even aan alle beide kanten aan de zee. Dus aan het grote oceaan en aan de Caribische zee. Nou, gaan we even door met de oppervlakte. Guatemala is tweeënhalf keer zo groot als Nederland. Ongeveer net zo groot als Cuba. En scheelt ook niet veel met Zuid-Korea. Dus dat is het cirkeltje weer rond met de leuke reactie die we kregen. En je aantal inwoners is 17 miljoen. Dat is net zoals wij. Nou, hoeveel wonen daarvan in de hoofdstad in Guatemala stad? Guatemala city, hoe je het wil zeggen. Ongeveer 5 miljoen, best een grote stad. En andere mooie plaatsnamen zijn Quetzaltenango. En Chiquimulia. En even voor Mariano, onze trouwe luisteraar die kritisch was op de uitspraak van ons Spaans. El progreso. Dat betekent eigenlijk de voortgang of de vooruitgang. En laten we hopen dat dat symbolisch is voor onze Spaanse uitspraak. Mooi, mooi. En religie, negen op de tien mensen is christen. En wat uitzonderingen daar gelaten heeft de rest van de mensen geen religie. Taal in het kort is Spaans. Maar ze hebben ook wel 24 andere talen. Voornamelijk Maya talen. Nou, moesten toch een keer beginnen met de Maya's nu. Die zijn in 2003 wel erkend als nationale talen. O ja, oké. Dat is een laag trouwens echt. Ja, inderdaad. En de achternamen jongens, eventjes López, Pérez, García en Hernández. Die zullen we wel meer tegenkomen in die regio. Precies, klaar. Nou, sluiten we nog even af met de vlag. Dat is een verticale driekleur met de kleur hemelsblauw. Zo'n soort van middenkleur tussen lichtblauw en donkerblauw. Die domineert dus de vlag. Dus je hebt een verticaal. Dus eerst hemelsblauw, dan wit en dan weer hemelsblauw. En in het midden staat het wapen. En dat zijn twee gekruiste zwaarden. Want ja, een land moet zich verdedigen. En verder staat een blaadje met daarop geschreven de onafhankelijkheidsdag. 15 september 1821. Goed geheugensteuntje. En een olijftak erbij. Voor de vrede. Voor de vrede. Nice. Oké, we beginnen even met de bevolking van Guatemala. En 56% is mestizo. Dus gemengd Europees en oorspronkelijk. Alleen in Guatemala worden die mensen eigenlijk nooit mestizo genoemd. Maar ladino. Oké, maar dat is makkelijk te maken. Ladino, niet met een t, maar ladino. Oké. Zo worden die mensen dus aangeduid. Nou, dat zijn mensen met Spaans als moedertaal. Die andere 44% bestaat eigenlijk vooral uit de oorspronkelijk bevolking. Waarvan dus het overgrote deel Maya is. Dat is echt veel. Ja, dat is echt veel. Er is maar één land in de Amerika's met een hoger percentage oorspronkelijk bevolking. Vaste land? Ja. En je wilde van ons weten welke dat is? Heel graag. Nou ja, we hebben Paraguay. Oh, ja. 48% in Bolivia. En pas daarna echt op grote achterstand Mexico met 22%. Dus ja, dat is echt wel heel bijzonder in Guatemala. Ik denk trouwens niet dat die Maya's een homogene groep zijn. Maxie zei al dat er dus heel veel Maya-talen zijn. Ja, evenveel als het aantal volkeren. En die volkeren die hebben namen zoals Kiche, Kakchikel en Kekchi. Vergeef me de uitspraak, maar het is duidelijk dat er in ieder geval veel K's, Q's en C-H's in zitten. Ik zag deze ook al staan op papier en ik dacht, oh, veel succes. Het zou fijn zijn als onze podcast op een gegeven moment zo groot wordt, dat we voordat we naar een land gaan, dat we even kunnen inbellen om even wat van die dingen. Hoe zeg je dit nou? Hoe spreek je dit nou uit? Dan kunnen we onze eigen uitspraak eruit knippen. Dan pak je gewoon die van hun erin klaar. Dat Maya-alphabet is ook een podcast waar trouwens. Zo inderdaad. Een soort hieroglyfe. Tegenwoordig spreken de meeste Maya's wel Spaans. Sinds de jaren zeventig is het officiële taal van het land. Er wordt onderwijs er ook in gegeven. Dat was in het begin best wel onhandig voor Maya's die geen Spaans spraken en daardoor eigenlijk toegang tot onderwijs verloren. Maya's hebben sowieso al een beetje een achtergestelde positie gehad in het land en dat heeft daar natuurlijk niet bij geholpen. Als we kijken naar de religie, oorspronkelijk was Guatemala natuurlijk een katholiek land, want een voormalig Spaanse kolonie en die sporen zijn zijn gebleven en nog steeds zijn veel mensen katholiek, maar de laatste decennia is het protestantisme enorm in opkomst. En dat is wel bijzonder, had ik helemaal niet verwacht. Het staat zelfs op het punt om het katholicisme in te halen. En in Honduras is ongeveer hetzelfde aan de hand. Dat zijn de twee landen in Latijns-Amerika met hoogste aantal protestanten. Ik wou net zeggen, want in mijn hoofd gaan al die Latijns-Amerikaanse landen helemaal koeken loeken op het moment dat er iets over de paus gebeurt. Al die katholieke dagen die worden daar ook uitbundig gevierd. Ja, het is wel bijzonder en ik heb een beetje zitten onderzoeken. Hoe zit het nou? Hoe is dat nou gekomen? Nou, de negentiende eeuw zijn er vanuit de Verenigde Staten protestantse missies gezonden naar Guatemala, die zich daar keerde tegen de macht van de katholieke kerk. En de overheid die werd gedomineerd door de katholieken, maar het zette nog niet zo heel veel. Zoden aan de dijk, dat bleef een hele marginale groep. Maar eigenlijk pas in de tweede helft van de twintigste eeuw en zeker de laatste decennia heeft protestantisme vooral in de grote steden de overhand gekregen. En bekering tot het protestantisme wordt door veel Guatemaltenken gezien als een soort breuk met het verleden. soort nieuwe start culturele komt op component ja en ja er is op zich wel aanleiding voor veel kwartem al teken om een nieuwe start te willen trouwens worden ook wel maya geloven aangangen maar die worden ook hier net als in haïti bijvoorbeeld best wel geïnteresseerd geïntegreerd in christendom ja ze zijn niet helemaal van elkaar los te trekken nee dus nogmaals een beetje alsof je gewoon tweetalig wordt opgevoed kun je dus en heel erg nou ja je kunt echt en christen zijn ja ook nog heel veel halen uit je oude geloven wijden ook mee wat op ja niet geluid gaat nog verder dat die geloven echt in elkaar overgaan als het ware dus dan maya personen als heilige worden vereerd met een bijbel in de hand de rozenkrans ja nou wat de man is een van de armste landen in in amerika's en dat zie je ook wel terug in de demografie de demografische transitie verlaat de verloopt in guatemala heel langzaam ze blijven heel lang hangen in het stadium waarin je meer geboortes hebt dan doden dus eigenlijk die die tweede fase en dat heeft voor gezorgd dat ze in de twintigste eeuw de grootste bevolkingsgroei hebben gekend procentueel van het westelijk halfrond oké ik las dit inderdaad ja dat is echt dus de hart had ik je niet gegeven nee en die groei is nog steeds aan de gang heeft nog steeds echt een hele jonge bevolking van rond de twintig dus vergelijkbaar met met de armste landen in afrika eigenlijk maar nou die armoede zie je ook terug in tamelijk slechte gezondheidszorg en een behoorlijk hoog percentage analf analfabeten het hoogste van van midden-amerika zo nou geschiedenis met al 10 keer aangekondigd nu komt ook echt we moeten het hebben over de maya's nou wat zijn de maya's waarschijnlijk ik denk dat de meeste mensen al van ze gehoord hebben alleen is nog wel hebben wat zijn dat dan precies het is een klassieke beschaving uit die hele regio ze denken dat ze afkomstig zijn uit yucatan dus dat is dat dat piekje in mexico eigenlijk ten noorden van guatemala rond 2600 voor christus en daar hebben ze eigenlijk geleefd tot en met zo 250 na christus en in de tussentijd zijn ze uitgebreid naar over het hele zuiden van mexico nou dus heel guatemala het noorden van belize en het westen van honduras dus dat is zo'n groot gebied maar ze waren echt best wel vooruitstrevend heel veel uitvindingen hebben ze gedaan en ze wagen het voortbouw op uitvindingen die in die regio al eerder waren gedaan en ze hadden, Hugo jij zei het al, ze hebben een heel goed hieroglyfenschrift daar hebben ze echt jaren over gedaan om dat uit te puzzelen hoe dat nou precies werkt honderd jaar zijn daar wetenschap zijn bezig geweest om uit te komen oké wat staat hier nou eigenlijk ze waren dus ook heel erg bezig met kalenders iedereen kent al die maya kalenders alles is alleen maar vanwege die mythe van het einde van de wereld en ze waren heel veel bezig met astronomie dus ze keken non-stop naar de sterren en dat registreerden ze de hele tijd maar verder stonden ze ook heel erg bekend om hun uitgebreide en zeer gedecoreerde ceremoniële architectuur die kennen natuurlijk die tempelpiramides heel veel paleizen heb ze gemaakt maar dus ook van die observatoria waarmee ze dus naar de sterren konden kijken en dat hebben ze allemaal gebouwd zonder metalen gereedschap best wel lang geleden rond het jaar nul dus eigenlijk nou dat is sowieso best wel knap en maar verder hebben ze dus ook hun hele samenleving uitgebreid doordat ze goed konden boeren en in de grote delen van het tropische regenwoud konden ze dus plekken inleggen waar ze hun eten vandaan konden halen ze hebben heel veel ondergrondse reservoirs gebouwd voor regenwater best wel slimme van verschillende dingen dus ook met kleding en weven en potten bakken en zo gewoon hele grote beschaving die het echt allemaal nou in principe prima voor elkaar had en ze hebben ze dus ook best wel gestructureerd als een soort koninkrijk met verschillende stadstaatjes en dat begon eigenlijk een beetje 200 na christus en dat duurde tot 900 na christus dus eigenlijk zo'n 700 jaar dat heette bij hun de klassieke periode en je moet niet denken de maya's dat zijn dat is gewoon één volk wat ons alle leeft in een stad zoals wij nu je land zouden zien eigenlijk was het meer een soort samenleving die bestond uit verschillende stadstaatjes en steden en dorpjes tussendoor en onderling was er wel handelscontact en contact maar je zei het net al het heet ook de maya's er zijn verschillende soorten clans en maya's die daar eigenlijk in die periode leefden en eigenlijk wat dus waar de maya's ook wel bekend op staan is dat ze dus rond het jaar 900 steeds meer verdwenen en eigenlijk rond het toen de spanjaren een beetje kwamen toen waren eigenlijk de maya's al helemaal uitgedund bijna geen steden die meer overeind stonden en alle en die spanjaren hadden geen idee wat er gebeurd was oh dat is wel even goed om te weten die maya's die zijn dus niet uitgeroeid door de komst van de europeanen maar die zijn die tijden die zijn een beetje in elkaar overgevloeid de maya tijd was dan net afgelopen voordat de europeanen kwamen dat was dus al op z'n retour ja want je hebt dus die cyclie van wereldhegemonieën dat is toen was dat nog een kleine hegemonie dus de maya's nu spreken bijvoorbeeld over de amerikaanse hegemonieën en is het gesprek over of de china de wereldhegemonie gaat overnemen maar in de waarschijnlijk in het jaar 800 900 na christus hebben zij zijn dus echt ten onder gegaan aan overbevolking maar ook aantasting van het milieu omdat ze dus best wel best veel met het land aan het werk waren maar ze hebben dus ook heel veel met elkaar oorlog voert onderling die stadstaatjes en heel veel langdurige was ook nog een periode van langdurige droogte dus ze denken dat dat nu die combinatie van factoren dus niet een aanwijsbaar iets maar ze gewoon voor gezorgd dat steeds de ene naar de andere stad eigenlijk viel nou in de niet helemaal wat jij zei klopt marx want er waren nog wel maya's toen de spanjaarden arriveerde rond de zestiende eeuw arriveerde de de conquistador is zoals ze heten de over overhaars in het huidige guatemala en toen zijn ze wel in verschillende plekken in verschillende steden wel in contact gekomen met die maya's hebben ze ook oorlog gevoerd en daar over hebben ze nu ook de nationale held in guatemala aan overgehouden ik weet niet of jullie de naam te kun man iets zegt mij niet gaat wel een balletje ringen daar was de laatste kietje prins van de maya's dus van een van die stammen laat ik even zo noemen en en het verhaal gaat dat zeg maar toen de spanjaarden zijn stad in kwamen dat hij te strijd ging versierd met een heel pak met kostbare ket zal veren ik heb zal zal denk ik er als een rode lijn door deze door deze podcast loop want dat is die vogel die bij hun op alle staat en nationale vogel een nationale vogel volgens mij heet hun het valuta heet zelfs de ket zal dus moet je nagaan maar hij had een nagual dat is een dierlijke geestgids en dat was dus zo'n ket zal vogel en die vogels helemaal groen en de mannetjes hebben een hele rode borst zullen we een plaatje social sets echt prachtig beest maar goed niet te koen die ging dus de strijd aan met de conquistador pedro de alvarado en dat was een van de grote bazen van het hele spaanse rijk doen en omdat ze elkaar aanvielen toe zag te koen hem zitten op zijn paard het is die naartoe gegaan en toen wilde die hem van zijn paard afslaan of hij wist niet dat paard en hij twee verschillende entiteiten waren met uw wil die dat paard steken en die spanjaard die conquistador die zag dat en die stak toen in een keer bam speer in de borst van de koen nou heel zielig hij is toen neergevallen en toen is die groene vogel op zijn borst gaan zitten om te rouwen dat hij dood was gegaan en daardoor hebben dus alle mannetjes vogels nu een rode borst omdat het andere nou het is door ik zei hem is sinds 1960 dit is de nationale held van guatemala en die dag wordt dus nog elke dag gevierd op 20 februari en wordt om de moed en waardigheid wordt gevierd die hij tonen tegenover de spaanse veroveraars hij is soort van martelaar zelf aan de ja het is oké het wel noemen inderdaad nou tegenwoordig wonen er dus nog steeds maya's die zit dus ook helemaal verspreid over het hele gebied en die proberen heel erg nog hun eigen identiteit terug te claimen en op te zoeken ja zoals we hebben wat we in meerdere landen zagen zijn er wel eens een soort wereldwijde herinteressemaatjes voor hele oude beschaving waar je misschien dan vandaan komt dus mensen zijn echt helemaal weer onderzoek en het doen ook ben ik gedeelte maar ja weet je wel heel interessant dan nog even de koloniale periode want die moeten uiteraard noemen die pedro de alvarado was even de hoogste luitenants van hernan cortes en cortes is het de van de oppervoroveraar vanuit spanje ja precies hij werd altijd de vanuit we vanuit spanje op het als de man die het die het maar moest regelen daar nou die alvarado die kwam dus met iets minder dan 500 spaansen en had ook nog een aantal inheemse mexicaanse bondgenoten gemaakt kwam die dus wat wat we nu kennen als guatemala in en hij vond dus een naar de andere stad helemaal in puin en helemaal geen georganiseerd verzet dus zij zaten eigenlijk met allemaal vraagtekens van wat is hier gebeurd en de maya's die ze tegenkwamen die konden ze ja makkelijk aan in een gevecht omdat zij hadden zwaarden vuurwapens en paarden en zo die hadden die maya's natuurlijk allemaal niet dus je kan je voorstellen heel snel werd het al een onderdeel van spanje werd het onderdeel van een rijk dat heet nieuw spanje en dat is een rijk wat best wel groot was in die hele regio en dat was ook costa rica ook bij horen ja precies maar in 1821 werd het onafhankelijk van spanje en toen werd het onderdeel en ik wist niet dat dit de land had ooit maar dat het kwartemalen werd het politieke centrum van het land de verenigde provincies van midden-amerika ofwel de federale republiek midden-amerika vet ja dit is ook die grote staat die uiteindelijk verbrokkeld is een kleinere landjes waar dus heel veel centraal amerikaanse landen min of meer dezelfde vlag vlaggenkleur hebben ja precies ja dus die die landen waar die we nu kennen als guatemala honduras el salvador costa rica en ni graga waren allemaal onderdeel van deze federale staten van midden-amerika zeg maar nou dit experiment duurde niet heel lang duurde tot 1838 ze hebben zeventien jaar bestaan en toen was het rafael carrera die uit guatemala met een aantal lui de de machtgreep in wat we nu kennen als guatemala en hij noemde zichzelf president voor het leven nou dat heb ik wel vaker gezien en daarna hebben ze ongeveer 100 jaar om verschillende dictators aan de macht gehad en het ging allemaal de ene keer het beter dan de keer wat minder maar waar ik even weer op op pakken is bij de gorge ubico hij zat in 1931 kwam hij aan de macht en hij was eigenlijk geïnspireerd door heel veel andere dictators over de hele wereld om een politie staat op te richten dus hij geeft vrijheid van pers en meningsuiting beperken En hij heeft best met harde hand geregeerd tot ongeveer 1944. En toen zijn er heel veel demonstranten op de been gekomen om hem te dwingen af te treden. En hij moest toen het land ontvluchten. En dit staat nog steeds bekend als een van de belangrijkste revoluties van Guatemala. Want daarna hebben ze dus gekeken, oké, hoe kunnen we democratie terugbrengen? Hoe kunnen we nou echt een daadwerkelijke verkiezing installeren? En daaruit kwam in 1951 Jacobo Arbent aan de macht. Hij was een progressieve figuur uit die revolutiebeweging. En hij heeft daar allemaal heel veel hervormingen in gevoerd. Dus dat is eigenlijk de eerste democratische leider van het land. En nu komt dus weer het verhaal waar in ieder geval Max en ik elkaar over aankijken. Van wow, dit is echt bizar. Het schuilt. Ja, hou je vast. Nou, die Arbent heeft dus hervormingen in onder de titel Decree 900. En het idee was, de grote stukken die al van verschillende bedrijven uit die regio waren, die heeft hij teruggepakt en die heeft hij gegeven aan de mensen die daar al loswonen. Dus aan de inheemse mensen. Een van die bedrijven was het Amerikaanse United Fruit Company. Nou, en dit bedrijf heeft dus vet veel gelobbyd bij eerst de CIA. Toen kregen ze die aan hun kant. En daarna bij de verschillende presidenten. Maar het was uiteindelijk Eisenhower die ermee instemde. En Eisenhower heeft toen de CIA toestemming gegeven voor Operation Success. En dat was een plan voor een gewapende coup op die democratisch gekozen leider Arbent. En dat gebeurde dus ook in juni 1954. Dus hij was drie jaar aan de macht. Nou, en de CIA heeft toen de Guatemalteekse kolonel Karrie. Carlos Castillo Armas aangewezen. Oké, jij bent nu chef staatscheep. En hebben toen vervolgens geld gestopt in die rebellen. En die hebben ze getraind in de buren van die Gragua. Waar ze dus ook al zo'n coup hadden georganiseerd. En dat allemaal om een bananenhandeltje te redden. Precies. Nou, en die evasie is toen ook gesteund door CIA mannen bestuurde vliegtuigen. Dus eigenlijk gewoon Amerikaanse inval. Als je het een beetje op een andere manier kijkt. En na die coup werden ruim 9000 Guatemalteekse aanhangers van die Arbent gearresteerd. Nou, en toen dus. Toen hadden ze de coup. Toen kwam die Castillo meteen aan de macht. En toen heeft Washington in één seconde ongeveer dat land erkend. Of die leider erkend. En hebben ze hem overladen met geld en politieke steun. En Castillo heeft ook daar als terugbetaler geen tijd verloren. En verbood al snel meer dan 500 vakbonden. En gaf meer dan anderhalf miljoen hectare terug aan United Fruit Company. En andere grootgrondbezitters. Ja, dat is toch echt waanzin. Dan heb je dus zo'n bedrijf dat zoveel macht heeft. En dan omdat er iemand is die hervormingen doorvoert. Alleen het woord hervorming. Waardoor die grond onteigent. Die grond werd helemaal niet gebruikt. En dat gaf hij aan de lokale boeren. Dat ruikt al voor Amerikanen net na de Tweede Wereldoorlog naar communisme. En daar gaan ze dus ingrijpen. Nou, echt waanzin. Dus die coup leidde ervoor dat die Armas, die was ook de nieuwe leider. Dus die schreef daarna zelf verkiezingen uit. Verbood al zijn tegenstanders. En 99% van de stemmen ging naar hem. Nou, toen kon hij lekker blijven zitten in het zadel en werd hij dus ook de nieuwe president. Eigenlijk een soort marionet van de VS die meer aan de leiband liep van dat van de United Fruit Company. Dus ja, dus dat is eventjes de situatie waar we mee beginnen. Nou, dat, Leon, jij zei al dat de Crate 900, dat draaide hij dus meteen terug. En je moet je even bedenken. Een op de zes mensen in Guatemala had dus een stukje land gekregen waar ze op konden boeren. En dat werd dus teruggedraaid en moest je inleveren. En toen ging dat weer naar een heel groot anoniem Amerikaans bedrijf. Ja. Dus daar waren mensen niet blij mee. En er kwam meteen al heel veel verzet. Tussendoor, die Armas, die werd in 1957 vermoord door een lid van zijn eigen garde. En er kwam eigenlijk steeds meer protest, vooral vanuit de studentenwereld. Dus daar begon dat een beetje. En dat verzet werd steeds gewapender en vanuit heel veel verschillende hoeken. En je hebt een jaartal 1962 is wel even belangrijk, want daarin werden veel van die groepen, die worden samengevoegd. Tot aan wat we nu kennen als de FAR. En dat staat voor Fuerzas Armadas Rebeldes, oftewel gewapende rebellenmacht. Nou, aan de overheidskant was het chaos, want je had constant elkaar opvolgende coups en superschimmige verkiezingen. Heel veel corruptie. En dat schiep eigenlijk een soort klimaat waarin iedereen die tegenover elkaar stond alleen steeds maar radicaler werd. Dus eventjes samenvattend, wie vochten er nou tegenover elkaar? Aan de ene kant. Aan de ene kant was dat de overheid, dus ook een paar uitzonderingen na in de tweede helft van de twintigste eeuw. Rechtsregeringen onder leiding van een president die elke keer maar een paar jaar volmaakte. Dus we hebben het hier ook niet over een land waar één iemand heel lang, of een soort dynastie of zo, van hele lange regeringsperiodes. En de VS zorgde er dus voor dat alles gewoon keurig in het gareel werd gehouden, want hun belangen moesten gedekt worden. Aan de andere kant had je dus die guerillagroeperingen. Dus die FAR, waar in de jaren zeventig ontstonden daarbij ook de EGP. De Ejercito Guerillero de los Pobres, oftewel het guerillaleger van de armen. En je had de ORPA, dus dat is de Organización del Pueblo en Armas. Dat is de organisatie van gewapende mensen. Dat zijn twee vrije vertalingen. Nou, die guerillagroepen die waren van een soort linkse signatuur. En we maakten wel het verschil in hoe links dan. Met kapitalisme kritisch, ten opzichte van het bedrijf, tot aan echt wel marxistisch-leninistische groepen. En een derde partij die hier ook in meevolgde was natuurlijk het leger. Want de regering had het leger nodig voor de strijd. En dat maakte het leger ook steeds machtiger. Waardoor je op een gegeven moment, vanaf 1970 ongeveer, het land ook een militaire dictatuur was. Onder aanvoering van Carlos Arana Osorio. Ja, want het leger dacht op een gegeven moment ook, wacht eens even. We hebben zoveel macht. Ja, sterk. Precies. Nou, dus op een gegeven moment werden dus legerleiders ook politieke leiders. En dan gaan er ook al wel wat alarmbelletjes af. Dus het leger werd eigenlijk een soort van staat in een staat die ontzettend bruut te werk ging. Dus die trokken echt gewoon moordend door het land. En in die tijd verschenen ook de eerste doodseskaders, dus de death squads. Die kwamen weer voort uit eerdere hele extreemrechtse paramilitaire organisaties. Die een beetje in de luwte waren ontstaan en die toen overheidstaken gingen uitvoeren. Nou, als je in staat hebt die. Doodseskaders hebt, dan weet je ook al, dan zit je niet goed. Heel veel red flags. Ja. Nou, tussendoor kwam er in 1976 ook nog een aardbeving die aan 22.000 mensen het leven kostte. Dus dat was allemaal niet fraai. Maar uiteindelijk de strijd van de rebelle tegen de regering, die zouden we gaan kennen als de Guatemalteekse burgeroorlog. Een van de bruutste en meest gewelddadige oorlogen, burgeroorlogen in Latijns-Amerika. Die zou het leven kosten aan 200.000 inwoners. Voornamelijk burgers. Nou, even zoals een Amerikaanse zakenwaarnemer het beschreef. In Guatemala stad, dat is een quote, in Guatemala stad stoppen bestelwagens zonder vergunning voor bewapende mannen en ontvoeren op klaarlichte dag weer een slachtoffer van het doodseskader. Verminkte lichamen worden vanuit helikopters in overvolle stadions gedropt om de bevolking doodsbang te houden. Van degene die durft te vragen naar verdwenen dierbaren wordt de tong uitgesneden. Ja, ik wist het. In een land als Guatemala. Even een stukje vooruit, 1982, superbelangrijk jaar, want je hebt daar de nieuwe regering van generaal Efraín Rios Mont. Die ging door met de bloedige strijd die we zojuist gehoord hebben. En de rebellengroepen die groeperen zich in dat jaar tot een politieke tak, de URNG. Nog zo'n term, Unidad Revolucionaria Nacional Guatamateca. Dat was eigenlijk een soort van, je had een Ierlandertje, de IRA, weet je. Met een politieke tak, zin fijn. Nou, zo kun je dit ook een beetje zien. Die gingen op een gegeven moment gewoon een politieke tak oprichten om ook via die weg invloed te vergaren. En internationaal gezien werd Guatemala toen steeds meer een beetje een saparia, een beetje een verschoppeling. Maar Reagan, onze, nou ja, wel bekend Amerikaanse president, die vond Rios Mont, die dictator, a man of great personal integrity. Dat zal wel. Dat zal wel, precies. Ja, want hun belangen. Maar goed, gerekend qua het aantal doden. De beperhoofd van de bevolking was zijn dictatuur de bloedigste in de geschiedenis van Latijns-Amerika en wereldwijd een van de bloedigste sinds de Tweede Wereldoorlog. Man of great personal integrity. Nou, 1996 was het einde van die burgeroorlog door eindeloze bemiddeling van de VN. En guerrilla groepen kregen toen een stuk land, een best wel groot stuk land om op te kunnen werken, in ruil voor ontwapening. En VN onderzoek heeft uitgewezen dat 93% van de mensenrechten schendingen kwam van groeperingen die rechtstreeks. getraind werden door de CIA. Ja, joh. Maar echt, ik snap niet dat. Zeg maar, de kritiek op Amerika is tegenwoordig prima, weet je wel? Dat is niet meer ondenkbaar. Maar ik ben echt opgegroeid in de jaren 90 en de jaren nul. Amerika was echt world police. Zij zorgde voor vrede, weet je wel? Zij greep in als het slecht ging. Maar hoe meer van dit soort landen wij onderzoeken, hoe meer van dit soort verhalen wij lezen. Het is gewoon. De VS is gewoon letterlijk verantwoordelijk voor 10.000 doden in andere landen om hen heen. Ja, en iedereen kent wel de Vietnamoorlog bijvoorbeeld. Maar die Guatemalteekse burgeroorlog, rechtstreeks gefinanceerd door Amerika, die ken je dus eigenlijk niet. Ja, maar ook die bombardementen in Laos natuurlijk. Ja, precies. Er zijn er al zoveel voorbeelden langsgekomen. Ja. Aan de boeven. Nou, positief verhaal wel eventjes. Er is een vrouw die heet Rigoberta Manchu. Een Maya vrouw die in het sleuteljaar 1982 vluchtte zij naar Mexico. Die heeft haar autobiografie geschreven en heeft vervolgens de Nobelprijs voor de Vrede gekregen. Haar voorganger was trouwens Nelson Mandela samen met F.W. de Klerk. dan bevind je je in goed gezelschap. Maar zij klaagde acht bewindslieden en andere hoge luisteraars. eraan, met veel succes, want die Rias Mond, die grote dictator, die is toen strafbaar bevonden voor de Guadalmatekse genocide, zo is het ook echt wel gaan heten. Dus die zijn toen echt wel bestraft, maar via heel veel trucjes hebben ze toch niet superveel van hun straf uit hoeven zitten. Ze waren ook al best wel oud toen dat gebeurde. Maar goed, dat was wel echt het eind van de burgeroorlog in 1996. Sindsdien is het een redelijk stabiel land met voornamelijk rechtse tot centrumrechtse regeringen, maar van de burgeroorlog is nu niet echt meer sprake. Nee. Ah, en er is nog even één klein feitje over de United Fruit Company. Die kennen we tegenwoordig onder de naam Chiquita. En dat is gewoon een soort samenvoeging geweest met een ander bedrijf en dan krijg je ineens een nieuw bedrijf en daar kopen we dus elke dag onze bananen van. Oké, fysiecheografie. Even kijken hoe het land eruit ziet. We hebben dus aan twee kanten zee en langs de zee heb je vlakke kustgebieden in het zuiden en een grote laag vlakte in het noorden, maar in het midden van het land ligt een hele grote bergketen en dat is eigenlijk dezelfde bergketen die je in de rest van Mid-Amerika vindt. Dus die strekt zich over een hele grote lengte uit en eigenlijk gaat die ook over in de Andes en loopt die dus helemaal door tot het zuidelijkste puntje van Zuid-Amerika. Echt tussen de ruggengraat. Ja, echt een ruggengraat. Nou, hoe kan het nou? Ten westen van Latijns-Amerika eigenlijk ligt de grote oceaan en de platen die daar liggen, de aardplaten, die duiken onder de platen door waar midden- en Zuid-Amerika op liggen. Nou, subductie krijg je dan. Wat je dan krijgt is een heleboel opstijgend magma en een grote, lange rij van vulkanen. In Costa Rica zagen we dat en hier dus ook. Dus veel vulkanen in Guatemala. Gaat ook veel gepaard met veel aardbevingen. Max, hij noemde al even de laatste zware aardbeving in 1976. 22.000 doden inderdaad. Gigantische ramp. En alsof dat allemaal nog niet genoeg is, is Guatemala ook behoorlijk kwetsbaar voor orkanen. Dat krijg je als je bij de Caribische Zee in de buurt ligt, want de Caribische Zee is een van de warmste zeeën ter wereld. En warm water is eigenlijk de voedingsbodem voor orkanen, want er kan heel veel lucht bovenop stijgen, er kan heel veel vocht opnemen. In Guatemala vormen modderstromen het grootste, het gevaarlijkste gevolg van die orkanen. En dat komt eigenlijk omdat er in Guatemala best wel veel sprake is van ontbossing. Nou, alsof er heel veel ontbossing is, dan wordt de grond niet goed meer bij elkaar gehouden. En als er dan heel veel neerslag valt, dan kan alles gaan schuiven en kunnen hele dorpen worden meegenomen. In een land zo heuvelachtig als Guatemala is dat wel een groot probleem. En bij de United Food Company alle bomen en alle bossen en alles zijn weggehaald. Ja, bijvoorbeeld. Maar de maaiers is ook al. Een land is sowieso ook heel kwetsbaar voor klimaatverandering. Het grootste probleem is dat het hier heel snel heel veel droger wordt in grote gebieden en dat is dus slecht nieuws voor de landbouw. Gelukkig is het nog wel heel biodivers. Ja, eigenlijk zoals heel Midden-Amerika. We hebben dus te maken met landen waar je op een tamelijk korte afstand van elkaar hele grote hoogteverschillen hebt. Van kustvlaktes met mangroven tot tropisch regenwoud in de laagvlaktes, tot koelere berggebieden tot 4000 meter hoog. Dus je hebt heel veel landschapszones waar je dus verschillende soorten dieren vindt. Ja. Nou, de nationale dier, die vogel, de Quetzal hebben we al genoemd. Mooi groen met die rode borst. Staat dus ook op de vlag. De munteenheid is daarnaar vernoemd. Nou, die vogel is echt alles. Wat nog een bijzonder feitje is aan die vogel, wat we nog niet hebben genoemd, is dat in de paartijd groeien de staartveren van de mannetjesvogels echt uit tot hele lange, sierlijke slierten. Echt een meter lang of zo. Maar soms dan zeg maar dan als je een cadeautje inpakt, dat iemand dan z'n sliert pakt en met z'n schaart hoort. Zo ziet het er een beetje uit. Zo'n plaatje op de socials. Ja, heel vet. Verder een dier wat veel voorkomt, is de jaguar en dat heeft ook een grote symboliek. Wat allemaal. Ja, een paar van die hieroglyfen zijn ook jaguars. Ja, worden op veel, veel manieren afgebeeld en zo. Nou, in een land dat zo mooi is en zo biodivers, daar kun je natuurlijk ook goed op vakantie en zie je natuurlijk wel in die hele regio, weet je. Costa Rica is natuurlijk een beetje het paradepaardje van midden-Amerikaans toerisme, maar Guatemala kan er ook zeker wel wat van. En waar je dus in Costa Rica bijvoorbeeld zag dat die cultuur eigenlijk nog niet zo heel oud is, is Guatemala is de cultuur wel degelijk een reden om het land te bezoeken. Sterker nog, de grootste toeristische attractie, echt een beetje de levensader van het toerisme in Guatemala, is natuurlijk Tikal. En Tikal is de oude hoofdstad van het Maya Rijk en dit is echt een stad die zo ontzettend groot is. Meer dan 3000 bouwwerken van die hele stad zijn nu nog wel redelijk goed geconserveerd. Nou, die stad heeft 1500 jaar bestaan ongeveer, van 600 voor Christus tot 900 na Christus. En hij had daar gewoon alles: een sportstadion, een school, een ziekenhuis, een bibliotheek waar volgens de overlevering duizenden boeken hebben gestaan. En er zijn er nu nog vier van over. Dus als je er toevallig eentje hebt, die zijn veel geld waard en ook veel historische importantie intussen. Nou, die stad is onderdeel ook van het Nationaal Park dat ze er eigenlijk omheen aangelegd hebben. Dus ook het regenwoud daaromheen wordt goed beschermd. Je hebt daar slinge apen, toucans, brulapen en er zouden dus zelfs, hè Hugje zei net, die jaguars, die kunnen daar ook wel zitten. Hetzelfde geldt voor puma's. Dus met een beetje geluk kom je op één dag en Tikal tegen en dan heb je ook nog een jaguar gezien. Ja, of pech. Echt een mooie bekijk. Ja, nou, niet helemaal duidelijk waarom die stad veranderd is. De stad verlaat is rond 900, maar ze schrijven dus nu wat je zei Leontua, een beetje droogte en ontbossing. Ja. Een combinatie van factoren. Nou, waar kun je nog meer heen? Je kunt naar Antigua en Antigua is wel, nou, het is de oude hoofdstad van het land Guatemala, voordat het verwoest werd door een aardbeving. Maar het stratenpatroon is nog wel redelijk intact en stel je een beetje een klein stadje voor, nog geen 50.000 man, met een soort recht stratenpatroon, dus wel. Maar hele lage, heel kleurrijke huisjes. Gevuld met, nou, restaurantjes, winkeltjes, maar er wonen ook wel gewoon best wel veel mensen nog. Tenminste, het is ook wel echt een stad waar men woont, niet alleen maar een toeristenstad. Maar het staat wel bekend als één van de leukste stadjes van Midden- en Zuid-Amerika. Ja, ik sprak iemand die er geweest was en die vond het echt fantastisch. Die zei, nou, ik kan hier jaren blijven zitten. Ja, nou, dan is het dus wel echt zo. Dat is heel fijn om te horen van iemand die het daadwerkelijk heeft meegemaakt. Nou, je kunt ook nog naar Chichicastenango voor alle shoppers, want dat is wel een stad waar heel veel markten worden gehouden. Dus je hebt donderdag en zondag zijn daar één van de grootste en meest hectische markten van het land en je kunt daar echt alles kopen. Maar niet alleen goed eten voor op straat, maar ook stoffen met zo'n hele kleurrijke print, die je gewoon meteen associeert met de Maya's. Ook hiervan zullen we wel even een foto plaatsen. Nou, en natuurlijk is er een hoop strand en vulkanisch zwart zand daar. En je hebt hier heel veel regenwoud, dus feest. Ik heb even nagevraagd, mijn ouders die zijn er geweest in 1987. En ik heb, dat had ik gewoon geweten. Ik dacht, nou ja, die zijn er gewoon een keer geweest. En toen zat ik allemaal dingen over die burgeroorlog op te zoeken. Ik dacht van, wat is dit, joh? Ze zijn daar geweest tijdens die burgeroorlog? Ja, maar het was wel redelijk veilig, zeiden ze toen. En die gids die ze hadden, die wist wel welke afslagen ze moesten nemen, zodat ze niet beroofd werden en zo. Maar ik vond het best wel een heftig verhaal. Ik dacht ineens van, nou weet ik iets beter wat voor land dat was vroeger. Ze zeiden ook wel overigens dat iedereen daar echt super boos was op die United Fruit Company. Ja, dat zal wel. Ja. Nou, jongens, ik had het net over dat regenwoud en ik zat eens te denken van, weet u wat het verschil is tussen jungle en regenwoud? In de ene valt heel veel regen en de andere niet. Nee, eigenlijk heb ik dat eigenlijk altijd als synonieme van elkaar gezien. Ja, ik ook. En ik zat eens even uit te zoeken, maar het is niet helemaal hetzelfde. Jungle wordt wel toegeschreven aan iets wat een harde ondergrond heeft en veel dichter begroeiing. En regenwoud heeft juist een zachte, natte ondergrond. Een beetje drassig. Dus in een jungle, dat is vaak een beetje de uitlopers van een regenwoud zijn dan vaak jungle. Ja. En het regenwoud is juist weer veel vochtiger. Dus die twee zijn dus niet allemaal synonieme van elkaar. Oké, dat is goed om te weten. Oké. Hé, wil je naar Guatemala? Beste reistijd is ongeveer van november tot en met mei. Want dan is het droog, regenseizoen is de andere kant van het jaar, dan wil je er ook liever niet zijn. Maar alsnog zijn wel hele heftige buien zoals we ook in andere landen zien. Ja. Dus je kunt er op zich wel het hele jaar heen, maar november tot en met mei is het beste. Ja, ik sprak met iemand die was er in het regenseizoen en die zei helemaal top. Oh, gewoon prima. Ja, uurtje per dag een beetje regen, ja dan moet je even naar binnen. En waarschijnlijk laagseizoen, lagere prijzen, minder toeristen, dus misschien zelfs wel beter. Hoewel, jij zei het net al, Guatemala is een van de armste landen van Latijns-Amerika en het Caribisch gebied, maar het is wel de grootste economie van heel Midden-Amerika, ten zuiden van Mexico dus. Joh. Ja. Zo, maar dat had ik ook niet verwacht. Dat had ik ook niet gegeven. Het is natuurlijk wel gewoon, er worden wel zeventien miljoen mensen, dat is waarschijnlijk wat het. Ja, maar het is heel lastig, want het is heel ongelijk, dat land, heel veel politieke onzekerheid natuurlijk, hebben we net gehoord, en veel gebrek aan geschoolde mensen om hun werk in te zetten en ook infrastructuur laat nog wat te wensen over overal. En ze zijn dus ook bijna een tiende van de BBB afhankelijk van die remittances, van dat geld, overmakingen vanuit het buitenland. Dus dat zijn waarschijnlijk mensen die dan of in Mexico of in de VS werken en dan geld terugsturen naar hun gezin. gezin in Guatemala, zeg maar. Zagen we natuurlijk in Sri Lanka, maar ook heel erg in de bijvoorbeeld ja en wat is ook grappig is er is dus heel weinig overheidsschuld en de het begrotingstekort is dan ook historisch gezien een van de laagste en meest stabiele wereldwijd dat zijn van die rare ding ik ik ben geen economa die dingen die in mijn hoofd klopt dat gewoon niet maar als hij gewoon weinig lenen en ze geven ook weinig uit aan bijvoorbeeld infrastructuur sociale zekerheid dat soort dingen ja dan heb je in principe wij een overheidsschuld gok ik nou wat je hier dus ook veel ziet is markeela door haas dat zijn die winkels die we in de park waar al behandeld jij volgens mij in de park waar je had het al behandeld nou dat is een soort ja fabriekje maar mensen werken voor een buitenlands bedrijf en die mogen daar dan belastingvrij allemaal spulletje bij elkaar zet textiel en kleding maken maar ook andere dingen assembleren en wordt er vervolgens geëxporteerd naar de vs bijvoorbeeld en daar hebben ze heel veel werken heel veel mensen in in die in die sector en dan heb ik nog een gekke feitje gevonden over de kwart met deze economie namelijk de ondernemer louis von aan ken je hem nee nee ik op dat guatemala hij heeft in 2007 heeft hij recaptcha opgericht en recaptcha oh ja klik alle vierkantjes aan mijn en met een kruispunt of een en met een stoplicht dat heeft hij dus al uitgevonden dat je geen robot bent ja dat zou gekocht door google nou verder niet heel boeiend maar in 2011 heeft hij daarna iets iets gelanceerd wat ik elke dag gebruik namelijk duolingo hier ja ja en hij is dus het idee van duolingo is is geïnspireerd op het feit dat hij in zijn opvoeding helemaal bijna geen opleiding had in guatemala en dat heel graag andere talen wilde spreken met hem en die konden dat hij die mogelijkheid niet had dit zijn twee vette bedrijven om gang van een iemand te zijn ja hij heeft wel een goede goede visie ja dus dat is echt heel fantastisch en hij is heel erg hij is heel erg bezig met dat mensen hun leermogelijkheden kunnen verbeteren om andere talen te spreken en schrijven en zei het zelf vonden aan het zelf vonden aan nou heb ik een quizje voor jullie wat zijn de top 10 meest gestudeerde hoe zeggen dat wat ze de top 10 meest gebruikte of gestudeerde talen van duolingo hij zou de spaans frans op twee fransen de drie engels brengen ook wel het juist op 6 koreaanse turk naast kuwait game ja koreaanse ja en mandarijn dan naar de nummer ja ja chinees staat hier maar het zal mandarijn zijn arabisch arabisch niet dat viel me dus ook op russisch misschien portugees russisch en die laatste keer geven dus duits maar ik heb een heel vet kaartje zeg maar die eerste ze hebben ze brengen elk jaar brengen ze een rapport uit van en wat hebben we nu wat ze moet ik vet veel data die ze lekker ander van van anoniem kunnen publiceren dus je ziet een hele leuke kaart waarbij bijvoorbeeld na de eerste taal die de meeste mensen leren is over de bijna de hele wereld engels behalve de engels sprekende landen daar is het spaans en in mogolië is het koreaans en in thailand is bijvoorbeeld japans en je ziet bijvoorbeeld ook in de oude afrikaanse kolonie dat ze die trouw van de koloniale overheersen leren maar vooral de second most popular language is echt bizar dat bijvoorbeeld heel veel mensen in oost-europa en in centraal-azië die leren duits als taal oké er wordt echt heel veel frans geleerd in zuid-amerika om een wacht even je hebt het is over zomaar stel nederland en meest geleerde taal voor ons zal misschien spaans zijn maar het gaat jou dus om die op een na grootste ja en daarnaast dus de spaans in nederland ja verder is die op een na en wat het grappige is is in finland is dat vins aan de hand van welke taal dan en in noorwegen is dat noors ja maar dat is waarschijnlijk gewoon mensen de zwedse minderheid in finland of immigranten die de taal willen leren ja dus dus maar goed ik zou het plaatje ook wel even op social dat is best wel interessant om te kijken oké waar komt dat vandaan ik vind het heel leuk om data-analyst van duolingo te zijn oké laatste hoofdstukje beginnen met kunst en even even eerst naar de muziek het nationale instrument van guatemala is de marimba dat is een soort grote xylofoon waar je met meerdere mensen tegelijk kan spelen gezellig heel gezellig oorspronkelijk gespeeld in afrika waarschijnlijk meegebracht door tot slaafgemaakte afrikanen richting de amerika's sindsdien daarover genomen door de maya's maar ook de ladino's en eigenlijk populair in in heel amerika maar in guatemala dus echter passionale zou is dat diegene die een beetje zo oploopt aan beide kanten nee dit is het van bootje de dag nee nee het is wel echt een vlak xylofoon vaak worden ze gecomplementeerd in een band met slagwerk soms de kont gebazen blaasinstrument een stukje luisteren ik probeer je echt een heel inhoudelijke aflevering te maken maar ik denk meteen aan kokosnoten bij een strand ja heerlijk toch natuurlijk met je iets weg van plinkie plinkie plonken van basinaat ik probeer je echt een heel inhoudelijke aflevering te maken maar ik denk meteen aan kokosnoten bij een strand heerlijk toch natuurlijk een beetje iets weg van plinkie plinkie plonk van Bas en Adria als we het hebben over popmuziek is de verreweg de beroemdste muzikant is riccardo argona singer songwriter en populair in heel latijns-amerika je moet een beetje van houden het is het is een beetje zoet het is een beetje bellend achter vaak maar maar hij is ongekend populair ik kende hem niet maar willekeurige latijns-amerikaans alle welke ja ik ben echt groot fan van dit soort muziek en ik ben ik ben sowieso ik heb echt een zwak voor alle spaansstalige dingen duolingo dus doe ik ook in het Spaans maar ik zet dus regelmatig gewoon eh zeg maar heel veel Nederlanders die hebben als de lente aanbreekt dan gaan ze Nationale Buenavista Social Club dag doen en dan hoor je overal chan chan uit de ramen maar als je even een slagje verder maakt in de spaansstalige muziek dan kom je zoveel mooie dingen tegen hè het kan veel verder gaan dan alles wat iedereen alleen maar manu ciao en eh maar goed eh heel veel latijns-amerikaanse muziek die swingt wel echt ja maar dit niet echt nee dit zing je maar je moet niet vergeten hoe groot die business in Latijns-Amerika is echt van al die Colombiaanse artiesten maar ook Puerto Rico en wat is dat dan echt een record had qua aantal streams iets van 189 miljoen binnen een dag of zo ja goed het waal af oké gaan we even naar de filmwereld want eh ze hebben ook wel wat beroemde films gekregen en die zijn ook heel kort gebracht Oscar Isaac is ongetwijfeld de beroemdste is eh geboren in Guatemala maar opgegroeid in Miami ja je kent hem goed ja hij zit in die nieuwe nieuwste drie serie Star Wars films speelt hij een beetje de de hoofdpersoon ehm en hij zit in de nieuwste Marvel series ik ben groot fan van Marvel eh Moon Knight waar die eh de hoofdrol speelt ook hij is wel echt echt een bekend gezicht en wat jongere acteur uit Guatemala is Arturo Castro en eh vooral bekend hoorde van van zijn rollen in series Broad City en narcos ehm nou Guatemala staat natuurlijk ook bekend om de de cultuur invloeden die de Maya's hebben voortgebracht we hebben het al even gehad over de kleden we hebben het al gehad over de de architectuur met die prachtige tempels ehm die waren rijk versierd ooit ook fel gekleurd kennen ze nu hè oh ja ik heb ze niet als soort grijzig beetje ja klopt klopt klopt ja de verf is eraf maar ooit waren waren die tempels heel rijk versierd tempels trouwens ook dat kan je ook haast niet goed om te weten ja ehm dat is mijn overtuiging altijd dat als je foto's van vroeger ziet dat je denkt dat de zon nooit scheen ja ja klopt ja ehm wat ook heel rijk gedecoreerd altijd was dat is de koloniale architectuur van de Spanjaarden en die vind je ook nog heel veel terug nou in Antigua bijvoorbeeld maar ook in Guatemala stad zie je die nog ehm en dat dat die rijke versiering had ook echt wel een functie want ehm je moest toch als Spanje zijnde de de lokale bevolking een beetje imponeren en laten zien hoe groot en machtig en goed je rijk wat niet was ehm en dat geldt eigenlijk ook voor de katholieke kerk want ook die kerken in Latijns-Amerika die zijn allemaal helemaal vol met tijntjes ehm in de 20ste eeuw eh vond je in Guatemala ook een eh grote interesse voor brutalisme eh net als op veel andere plekken in Latijns-Amerika zoals aan deze tafel worden twee toevoerders wakker hier ja inderdaad brutalisme ja op een of andere manier slaat het altijd goed aan in Latijns-Amerika en in Guatemala staat ook een schitterend voorbeeld namelijk het eh Centro Cultural Miguel Angel Asturias is een theatercomplex de jaren 70 het is ja fantastisch gebouwd zoals je verwacht van brutalisme met enorm veel beton en glas en een bijzondere vorm het zou een zittende Jaguar moeten stellen ik zie het er niet helemaal in maar we zullen het op de social zetten en eh oordeel zelf ik vind dat het wel vet dat brutalisme dat daar ook echt heel veel ideologie achter zit altijd ja klopt ja je moet het wel weten ja niet dat wij kennis zijn maar wel liefhebbers nou de keuken ehm eh eigenlijk is het de eten is natuurlijk heel erg Maya keuken met Spaanse invloeden zoals ook in eh in de architectuur in de kunst hebben gezien dus dat betekent veel bonen veel pepers eh veel mais eh ze hebben heel veel verschillende soorten groenten en fruit natuurlijk wat we in landen zien met de vruchtbare gronden met veel regenval warme temperaturen eh en qua vlees eten ze eigenlijk ook alles rundvlees kip varkensvlees eh en soms ook kalkoen maar ik wil even even een overzichtje maken van een aantal dingen die ik tegen mag komen echt het water liep me in de mond bij het opzoeken van dit hoofdstukje je hebt dus de tostadas dat is eigenlijk het eh street food en dat is dus niet zijn tortillas maar niet doen die ze kennen uit Mexico wat ze doen is zo'n die mek is in de oven of die roosteren ze en dan halen ze eruit en dan smeren ze als een soort boterhammetje met bijvoorbeeld avocado of met eh paprika spread of paper spread of bonen spread dat soort dingen dus dat is een soort snacky street food echt volgens mij nou daar kan je niet mis aan gaan als je mij vraagt eh en iets anders wat je heel veel hebt maar heb je ook sowieso heel veel in Amerika tamales ja die pakketjes die pakketjes en je hebt echt allemaal verschillende soorten pakketjes Nou, voor de mensen die het niet kennen, het is eigenlijk een pakketje van mais. Het ziet er echt schattig uit, een soort cadeautje. En daarin zitten dan verschillende soorten vlees of kaas of fruit of groente. Eigenlijk zitten er altijd wel mais en bonen in, veel paprika's en veel pepers. Guatemala heeft eigenlijk vier soorten tamales. Ze hebben colorado, dat is rooie. Tamalo negro, dat is zwarte. Chuchito en tamalito. En dat zijn allemaal weer net iets andere pakketjes. Nou, volgens mij als je dit op straat tegenkomt, kan je hier echt niet aan misgaan. Dit ziet er echt fantastisch lekker uit. Die tamal colorado, die zijn het populairst. En die worden vrijwel elke zaterdag, heb ik gelezen, door veel guatemalteken gegeten. Ik weet niet, ik heb echt onderzoek gedaan naar waarom zaterdag. Ik heb geen idee, maar het is een soort zaterdag streetfood dag, volgens mij. Prima bij. Moet je wel zorgen dat je daar, als we toch één dag zometeen er zijn, wel op zaterdag. Ja, precies. Even kijken. En verder is het heel goed om te vertellen dat een van de allerlechtste dingen uit de wereld, uit Guatemala komt. Ja, chocola. Chocola. Echt? Ja, nou, het komt niet traditioneel dat de cacao boon daar vandaan komt. Maar de Maya's waren wel de eerste die die cacao boon echt consumeerden. In de vorm van, ja, een drankje. Dus een soort chocoladedrankje. Ja, want er zit wel een beetje cafeïne in natuurlijk. Of tenminste, wel iets op peppens. En dat is ook wel oorspronkelijk de functie, volgens mij. Dat ze dat begonnen te verbouwen. Ja, wat ze deden was, ze gingen die cacao roosteren. En dan maakten ze er een koude, pittige drank mee. En dat is uiteindelijk. Hebben die Europeanen met dat meegemaakt? In huis genomen natuurlijk. En daar hebben wij chocolade, echt repen en zo van gemaakt. Maar ze gebruikten die cacao boon ook als betaalmiddel. En de cacao boon had ook een eigen god. Ectua. Dat is de Maya god van kopen, lieden, handel. En de beschermheilige van de cacao oogst. Zo, vet. Ja, en dan is er nog één. Echt, hier heb je heel weinig aan. Maar dit feitje ga je misschien ooit nog een keer onthouden. Er is één. Eigenlijk heb je twee soorten avocado soorten. Eentje daarvan is de has avocado. En dat is degene die wij eigenlijk allemaal eten. En die komt dus van een mix. Van een Guatemalteekse avocado en een Mexicaanse avocado. Dus als je in Guatemala bent en je vertelt. Hé, chocola komt uit jullie land, maar de avocado ook. Dan zullen ze je heel tevreden aankijken. O ja, goed. Dan maak je vrienden mee. Ja, precies. Hé, wat ik verbroed het. Lekker. Sport, tuurlijk. Hé, Olympische Spelen. Toppunt van een sporthoofdstukje. Nou, wat denken jullie? Ik vraag weinig, denk ik. Ik denk het ook niet. Misschien een keer zilveren medaille met voetbal. Ze hebben echt één keer zilveren. gewonnen, inderdaad. Dus goede gok. In 2012 in Londen. Maar ook een sport waarvan ik niet had gedacht. dat ik ooit nog in een podcast over zou hebben. Moderne vijfkampen. Noem eens wat. De moderne vijfkampen. Nee, één sport. Speerwerpen. Nee. Kogelstoten. Trekwandelen? Nee, bijna. Snelwandelen. O, joh. Ja, want Erik Barondo heeft daar dus op 20 kilometer zilver gewonnen. Hoe lang doe je erover, denk je, als snelwandelaar? 20 kilometer? 20 kilometer. 20 kilometer. Ik denk anderhalf uur. Ja, zoiets. Meer of minder? Ik denk iets minder. Een uur en een kwartier? Een uur en 18 minuten. Lekker. Oh, oké. We zijn snel. Goed gedaan. Nou, hoe werkt die sport nou? Je moet gewoon lopen, maar niet zo snel dat het rennen wordt. Dus je hebt twee regels eigenlijk. Maar je knie moet altijd gestrekt zijn zodra de voet de grond raakt. Probeer je dit natuurlijk niet voor te stellen, maar denk hier even op een rustig moment over na. En je moet voortdurend contact houden met de grond. Maar goed, zo'n wedstrijd, daar doen vet veel mensen aan mee. Dus hoe moeilijk is het om constant op te letten of mensen niet toevallig een keer de grond niet meer raken? Daar heb je dus een jury voor en die controleert daarop. Maar de jury mag de beelden niet stilzetten tijdens de wedstrijd. Want anders wordt aan de lopende band vals gespeeld. Anders zou echt iedereen eruit gegooid worden. Dus het is mooi dat je gewoon een sport bedenkt die zo moeilijk is dat de jury de regels krijgt. Maar waarschijnlijk bewust en onbewust. Het is vals spelen, denk ik dan. Ik hoop trouwens ook dat er mensen zijn die deze podcast luisteren nu die hardlopen en even gaan proberen snel te wandelen. Ja, precies. Dus de regels worden niet gehandhaafd, omdat anders iedereen gedistribueerd wordt. Maar het lijkt mij dat het ook gewoon heel moeilijk is. Ik bedenk, alle individuele sporten zijn allemaal sporten waar je gewoon tot het uiterste moet gaan. Maar hier mag je juist niet tot het uiterste gaan. Je moet jezelf inhouden. Dat is heel gek. Nou, wel het meest succesvolle sport, natuurlijk niet het meest populaire sport, want dat is voetbal. Maar ja, ze winnen ook nooit wat. Dus ik zou zeggen, zijn we snel klaar. Is op zich ook wel zo, maar Guatemala is belangrijker voor het voetbal dan dat de meeste mensen denken. Want de Maya's, die hadden ook al een soort van oervoetbal. Ja, ik heb dat gelezen. Nou ja, afhankelijk van hoe creatief je wil omgaan met definities, zeggen de Guatemaltenken dat zij de uitvinders zijn van het voetbal. Dat lijkt me wel een beetje gortig, maar er is een sport, die noemen we ook, en we hebben wel best wel veel verschillende namen, maar Poc Tatoc wordt het ook wel genoemd. En al die Maya steden, zoals Tikal ook, die hadden dus zoveel. En ook bijvoorbeeld de Azteken, die speelden het ook. Dus er was wel redelijk wat uitwisseling. Maar denk even een soort speelveld met een muur en een grote rubberen bal van vijf kilo, maar die stuitert heel erg. Dus die rubberen bal, die ligt niet elke keer stil, maar die blijft eigenlijk maar stuiteren, als een soort van stuiterbal. En op de muur van dat speelveld zit een stenen ring, waar net die bal doorheen kan. En je mag die bal als speler niet raken met je armen en benen, maar alleen met je dijen en je bovenlichaam. Dus je moet eigenlijk proberen die bal door die ring aan die muur te beuken. Het leek mij ongelooflijk moeilijk. Ik heb een modern filmpje gezien, van mensen die het nu nog steeds wel spelen, want het wordt nog wel gespeeld. Het lijkt me niet makkelijk. Nee, nee. Maar goed, dat is in ieder geval een soort van de voorloper van voetbal. Gelukkig tegenwoordig hebben we wel ietsje andere regels voor de winnende en verliezende teams. Want een van die teams was altijd een zwaar verzwakt team van krijgsgevangenis. Dat is eigenlijk meer een soort ritueel, dat als je een team had, of een hele groep krijgsgevangen dan een liedje die in een soort ritueel wedstrijdje spelen tegen een ander team, die verloren eigenlijk altijd. En op het moment dat die verloren hadden, dan werden ze ook geofferd en onthoofd. En de overlevering gaat er ook weer dat ze met dat hoofd weer gewoon ook een pot gingen spelen. Nou, beetje duister. Stuiterd iets minder goed dan die bal. Ja, precies. Maar goed, er wordt nu nog wel een soort van moderne variant gespeeld, maar geen onthoofding meer. Nou zijn we eigenlijk gewoon bij de eindvragen en die gaan we een klein beetje anders doen, want eigenlijk vinden we de vraag van de kleine podcastlas. Wat maakt dit land uniek leuker om te stellen? Dus we doen nu, daar beginnen we mee met die vraag. Wat maakt dit land uniek? Ja, dan ga ik het super cheesy antwoord geven. Natuurlijk de Maya's. Ja. Maar ik vind die ketsenhalfvogel ook eigenlijk wel vet. En best wel nobel toch? Dat hij gewoon zijn kleur voor de eeuwen na zo'n verhaal gewoon aanpast. Op de dood van één iemand. Ja, dat vind ik ook. Darwin, eat your heart out. Eat your heart out. Ja, eigenlijk zou je als antwoord willen geven, wat maakt dit land uniek? Nou, dat ze zo zijn ingepakt door de Verenigde Staten. Maar dat is natuurlijk niet uniek, helaas. En dat zullen we in die regio nog veel meer zien. Nee, maar toch wel de rol van zo'n fruitbedrijf. Ja, ik wou net zeggen. Heftig man. Maar dit is echt een uitbas van een kapitalistische opvoeding, zeg maar. Ik bedoel, de Amerikaanse kapitalisme was echt in volle bloei toen ze daar die landen gingen uitbrengen. Terugpakken. En die communisme-haat, natuurlijk. En die communisme-haat. Waarin gewoon zoveel onterecht is aangezien voor communisme. Ja. En het is die gekke combinatie van landen, want we hadden het er net even kort over. Maar er is niet echt een socialist lange tijd aan de macht geweest. En ik vraag me af of je dat dan vervolgens ook weer terugziet in hoe dat land er nu voorstaat. Economisch gezien, zeg maar. Dus een hoog aantal analfabetisten, lage sociale vangnetten, veel ongelijkheid. Ik vraag me af of we dat met elkaar te maken hebben. Dat er niet een heel progressief iemand aan de macht is geweest, die op een gegeven moment heeft gezet: we zetten vol in op onderwijs. Ja, dat het zo met die balans tussen links en rechts een beetje eruit komt. Dat je dat hebt, wat je bijvoorbeeld in andere landen in de regio wel een soort van ziet, als ze langere tijd socialistische leiders hebben gehad. Of alleen maar socialistische leiders hebben gehad en daardoor helemaal in de achtergrond verdwijnen, zoals bijvoorbeeld in Venezuela. Maar ik vraag me af of dat in Guatemala, omdat het bijna alleen maar rechtse conservatieve leiders heeft gehad, of dat het daardoor daar ook een van de meest ongelijke landen van de regio is. Maar wel met de meest stabiele staatsschuld bijvoorbeeld. Ja, ik denk dat dat wel een veilige conclusie is die je kan trekken. Ja, want als je zulke machtige bedrijven hebt, dan wordt er dus wel heel veel geld verdiend in zo'n land. Maar dan heb je nooit een hele stabiele middenklasse. Ja, en je staatsschuldboekje is dus een border en zo. Ja, maar goed. Ja, plussen en minnen. Oké. En dan de enige andere vraag die we vanavond gaan stellen. Als we één dag in Guatemala zijn, wat gaan we dan doen? Die stad Antigua, die trekken we wel. Ja, daar zou ik ook wel naartoe willen. En het ligt ook best wel dicht bij de bergen, geloof ik. Dus dan kun je ook nog even het bos in en even de bergen op. Ik denk dat ik daarheen zou gaan. Maar wel zonder dat ik dan Tikal niet zie. Ja, ik wou net zeggen, ik ga wel Tikal doen. Ik ben zo benieuwd naar die geschiedenis van die Maya's. Ik ga echt elk museum uitspelen daar. Ja, maar je hebt natuurlijk op meer plekken Maya-ruïnes. Ja, dat is waar. Dus misschien dat je dicht bij Antigua er ook eentje kan vinden, dat je het kan combineren. Daar ga ik voor dan. Op zaterdag, hè? Ja, wel op zaterdag. Nou, dat brengt ons alweer aan het einde van de aflevering. Bedankt heel erg voor het luisteren weer dit keer naar dit hoofdstuk van De Grote Podcastlas. Wij zijn Leon Boelens, Max Gerritsen en Hugo Noortman. En Jonas van Impen doet de eindmontage. Nou, zoals je hoort zijn we nooit volledig, maar wel origineel. Geen experts en welliefhebbers. Dus hebben we iets verkeerd gezegd of zijn we iets cruciaals vergeten? Volg ons en laat het weten via Twitter of Instagram op @grotepodcastlas. Je kunt ons ook enorm helpen door je vrienden, familie en collega's te vertellen over onze podcast. Of door vriend van de show te worden. Wij steunen ons jaarlijks voor een klein bedrijf,. en kunnen wij weer mooie afleveringen maken. Volgende week reizen we naar Senegal. Toe hekin! Wij zijn er met de Roland Tarn. Vanaf de ploegentijdrit in Barcelona. tot de aankomst op de Champs-Élysées. Luister de Roland Tarn nu in je favoriete podcastapp.